Koniec ery torfu? Jak Carbomat może stać się podłożem przyszłości

Czym jest Carbomat i co kryje w swoim wnętrzu?

Maty Carbomat to podłoże organiczne, bazujące na precyzyjnie wyselekcjonowanym i skalibrowanym granulacie miękkiego węgla brunatnego (lignitu). Do ich produkcji nie wykorzystuje się jednak każdego rodzaju węgla. Największą wartość ma surowiec pochodzący z płytkich pokładów, który wyróżnia się niższym stopniem uwęglenia i wyższym utlenieniem, co bezpośrednio warunkuje jego wysoką aktywność biologiczną i łatwość biodegradacji. Z naukowego punktu widzenia, wnętrze maty Carbomat to prawdziwy rezerwuar materii organicznej, która stanowi aż 80–90% suchej masy podłoża. W jej skład wchodzą potężne frakcje humusowe (kwasy huminowe i fulwowe), a także aminokwasy, ligniny, woski i bituminy. Węgiel brunatny nie jest środowiskiem martwym (inertnym) jak wełna kamienna – on aktywnie współpracuje z rośliną. Najnowsze badania naukowe, prowadzone m.in. również przeze mnie, dowodzą, że środowisko to stymuluje w roślinie tzw. pozytywny eustres (czyli „dobry stres”). W efekcie warzywa, takie jak ogórek, produkują znacznie więcej pożądanych związków prozdrowotnych, w tym luteiny, beta-karotenu oraz chlorofilu, zachowując przy tym najwyższe parametry jakościowe. Podłoże to charakteryzuje się również bardzo dobrymi parametrami fizycznymi. Ma gęstość nasypową na optymalnym poziomie ok. 0,32 g/cm³ oraz imponującą pojemność powietrzną rzędu 44,2%. Gwarantuje to perfekcyjne dotlenienie strefy korzeniowej. Naturalne pH węglowego granulatu oscyluje wokół 5,8, a dodatkowo z uwagi na głębokie pochodzenie geologiczne, surowiec jest naturalnie sterylny – całkowicie wolny od patogenów, nasion chwastów oraz toksyn.

Cecha podłoża	Carbomat (Węgiel brunatny)	Wełna mineralna
Charakter chemiczny	Organiczne, bioaktywne	Mineralne, inertne (obojętne)
Pojemność powietrzna	44,2% objętości	ok. 30,0% objętości
Cykl życia i utylizacja	Pełna biodegradowalność (nawóz)	Problematyczne odpad wymagający utylizacji (odsprzedaż to nie utylizacja)

Krótka historia podłoża z węgla brunatnego

Choć zamknięcie węgla brunatnego w nowoczesnych matach hydroponicznych to osiągnięcie ostatnich lat, sama idea nawożenia i uprawy w węglu czerpie z wielowiekowej historii. Dawno temu (między 450 r. p.n.e. a 950 r. n.e.) rdzenni Indianie w Amazonii tworzyli tzw. terra preta – legendarne, niezwykle żyzne czarne ziemie, których głównym budulcem był węgiel i kompostowana materia organiczna.

W nowożytnej nauce polskiej potencjał tego surowca dostrzeżono w dwudziestoleciu międzywojennym. Pionierskie prace z 1938 roku prof. Arkadiusza Musierowicza oraz powojenne badania prof. Lityńskiego i prof. Jurkowskiej udowodniły, że węgiel brunatny doskonale poprawia strukturę i właściwości sorpcyjne lekkich gleb. Krok ku nowoczesnemu ogrodnictwu bezglebowemu wykonał w latach 90. prof. Olgierd Nowosielski, który jako jeden z pierwszych badał lignit w kontekście substratów szklarniowych. Wizja ta została w pełni zmaterializowana i poparta danymi plonotwórczymi przez naukowców z Instytutu Ogrodnictwa – Państwowego Instytutu Badawczego w Skierniewicach (dr J. Dyśko i prof. S. Kaniszewski) w latach 2011–2013, którzy wykazali przewagę plonowania na węglu względem wełny kamiennej. Dzisiaj technologia ta przeżywa swój renesans badawczy m.in. w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie na arenie międzynarodowej przedstawiono dowody na bezprecedensowy, stymulujący wpływ mat Carbomat na jakość pozbiorczą owoców i ochronę klimatu. Badania te realizowałem przez 4 lata w kontrolowanych warunkach w doświetlanej uprawie ogórka. Badania te są dostępne na łamach uznanych międzynarodowych czasopism naukowych.

Koniec ery torfu – Carbomat jako odpowiedź na regulacje klimatyczne?

W dobie zaostrzających się przepisów środowiskowych, branża ogrodnicza staje przed historycznym wyzwaniem: „peat-free movement”, czyli ruchem na rzecz całkowitej eliminacji torfu z podłoży profesjonalnych. Ponieważ torfowiska są kluczowymi magazynami dwutlenku węgla, ich ochrona stała się priorytetem w strategiach ochrony klimatu. Nadchodzące zakazy i ograniczenia wydobycia torfu wymuszają na producentach przejście na bardziej zrównoważone rozwiązania. W tym kontekście Carbomat może być interesującym rozwiązaniem w nadchodzącym czasie. Jego największą technologiczną zaletą, deklasującą torf, jest niezwykła stabilność strukturalna. Podczas gdy podłoża torfowe stosunkowo szybko ulegają mineralizacji i tracą swoje właściwości, silnie skondensowana materia organiczna węgla brunatnego rozkłada się niezwykle powoli. Dzięki temu te same maty mogą być efektywnie eksploatowane nawet przez 5 do 6 lat. To nie tylko odpowiedź na deficyt torfu, ale także realny krok w stronę gospodarki o obiegu zamkniętym.

Możliwości wykorzystania – stabilność i zrównoważony rozwój

Maty z węgla brunatnego otwierają niezwykle szerokie możliwości uprawowe. Stanowią podłoże dla warzyw (pomidor, ogórek, papryka), owoców miękkich (truskawki, maliny), a także roślin ozdobnych. Ich największą technologiczną zaletą, jest niezwykła stabilność strukturalna. Silnie skondensowana materia organiczna węgla brunatnego mineralizuje się niezwykle powoli. Zjawisko to sprawia, że te same maty mogą być bezpiecznie i efektywnie eksploatowane w szklarniach od 5 do nawet 6 lat, nie tracąc swoich właściwości powietrzno-wodnych. Ponadto, ze względu na dużą pojemność buforową, podłoże to niejako „wybacza błędy”. W przypadku nagłej awarii systemu nawadniania, producent zyskuje aż o 40% więcej czasu na naprawę usterki zanim rośliny zaczną odczuwać silny stres wodny.

Gdy wieloletni cykl życia maty ostatecznie dobiega końca, ujawnia się jej największy walor ekologiczny. Zużyty Carbomat nie staje się kłopotliwym, zanieczyszczającym planetę odpadem przemysłowym. Po zdjęciu folii rolnik otrzymuje czysty, nasączony minerałami nawóz organiczny, który może rozsypać i wymieszać z glebą w uprawach konwencjonalnych. W ten sposób obieg materii w przyrodzie zostaje domknięty.