Choroby borówki – przegląd najważniejszych patogenów i metod ochrony

Trudna choroba borówki – szara pleśń

Szara pleśń (sprawca: Botrytis cinerea) to jedna z najbardziej powszechnych chorób borówki, szczególnie widoczna podczas zbiorów. Objawia się na owocach jako szare, puszyste naloty grzybni, które prowadzą do gnicia i deformacji plonów. Rozwojowi objawów choroby  sprzyjają ciepłe i wilgotne warunki, a jej skutkiem jest znaczne obniżenie jakości i ilości zbiorów. Najczęściej jednak do gnicia owoców dochodzi po zbiorze, w chłodniach, gdzie można zauważyć gniazdowe gnicie owoców, które pokrywają się  szarym nalotem grzybni. Oprócz owoców, szara pleśń może atakować pędy i pąki kwiatowe, powodując ich zasychanie i zniekształcenie. Na pędach można zaobserwować ciemne, wodniste plamy, które z czasem szybko się powiększają. W miarę rozwoju choroby, te plamy przybierają szarobrązowy odcień i stają się nekrotyczne, co oznacza, że tkanki wokół nich obumierają. Przy silnym porażeniu młodych pędów dochodzi do ich zamierania. Często młode pędy zamierają od wierzchołków, mówimy wtedy o zgorzeli wierzchołków pędów. Objawy szarej pleśni można również zaobserwować na kwiatach. Zazwyczaj infekcja zaczyna się od dna kwiatu, czyli podstawy kielicha. Kwiaty brunatnieją i szybko więdną, nawet jeśli nie doszło jeszcze do zawiązania owocu. Przy wysokiej wilgotności powietrza kwiaty pokrywają się szarym, pylącym nalotem, który stanowią zarodniki konidialne patogenu. Porażone kwiaty mogą stanowić źródło wtórnych infekcji, które rozwijają się na zawiązkach i owocach, co może prowadzić do poważnych strat w plonie. Zrozumienie tych objawów jest kluczowe dla skutecznego zwalczania choroby i minimalizacji jej wpływu na uprawy borówki.

Zgorzel pędów wywoływana przez grzyb Godronia cassandre

Zgorzel pędów, wywoływana przez grzyb Godronia cassandre, jest poważną chorobą roślin, szczególnie dotykającą młode pędy borówki wysokiej. Choroba może prowadzić do znacznych strat w plonach i osłabienia ogólnej kondycji rośliny. Objawy choroby są wyraźne i łatwo rozpoznawalne, co umożliwia szybkie podjęcie działań zapobiegawczych i leczniczych. Na młodych pędach pojawiają się brązowe, rozległe plamy, które z czasem przechodzą w zgorzel, powodując obumarcie tkanek. W obrębie nekrozy widoczne są czarne piknidia, które są strukturami grzybni, z których wiosną wysypują się zarodniki. Zarodniki te są gotowe do infekcji młodych, niezdrewniałych pędów, co powoduje szybkie rozprzestrzenianie się choroby.

Choroby wywoływane przez grzyby z rodzaju Diaporthe

Grzyby z rodzaju Diaporthe stanowią zagrożenie dla roślin sadowniczych, zwłaszcza dla borówki wysokiej. Chociaż obecność tych grzybów nie jest często notowana w naszym kraju,  wystąpienie na plantacji może prowadzić do poważnych strat w plonach. Grzyby z rodzaju Diaporthe (Diaporthe vaccinii, dawniej określany jako Phomopsis vaccinii) są sprawcami zamierania pędów, choroby znanej również jako cane blight lub stem blight. Patogen w formie przetrwalnikowej występuje głównie jako grzybnia w tkankach kory i pędów roślin. Zarodniki konidialne grzyba, rozprzestrzeniają się głównie wraz z wiatrem i deszczem, co sprzyja szerzeniu się infekcji na plantacji lub też na plantacje sąsiadujące. D. vaccinii to patogen kwarantannowy, na szczęście w Polsce na borówce jeszcze nie został wykryty.

Wrotami infekcji dla grzyba są otwierające się pąki kwiatowe, ale też wszelkie uszkodzenia tkanek (jak np. mrozowe, mechaniczne). Po wniknięciu  grzyb rozwija się wokół miejsca infekcji; zwykle pierwsze objawy na plantacji obserwuje się w postaci zasychających kwiatów, co bardzo przypomina uszkodzenie kwiatów przez mróz. Z kwiatów grzyb przerasta do pędów, a w  miarę rozwoju choroby pojawiają się nekrozy i zrakowacenia, prowadzące do zamierania całych pędów. Często towarzyszy temu pękanie kory, co jest charakterystycznym objawem tej infekcji. Porażone niezdrewniałe pędy zasychają, zaginając się w kształt pastorału. Grzyb może powodować także plamistość liści – w postaci czerwonych regularnych plam z białym środkiem, a także gnicie pozbiorcze owoców borówki wysokiej. W tym drugim przypadku owoce mogą sprawiać wrażenie „wypełnionych powietrzem”, pokrywają się beżowymi wyciekami mas zarodników konidialnych, a przy dotyku pękają i wycieka z nich charakterystyczny lepki sok („lepka zgnilizna owoców”).

Sprawca raka pędów borówki

Grzyby z rodzaju Botryosphaeria stanowią jedne z najbardziej niebezpiecznych patogenów dla roślin borówki wysokiej. Te patogeny wywołują chorobę zwaną „rakiem Botryosphaeria”, która może być groźna dla młodych nasadzeń. Botryosphaeria to rodzaj grzybów, które infekują rośliny głównie przez naturalne otwory oraz rany mechaniczne, cięcia, uszkodzenia spowodowane mrozem lub gradobiciem. Patogeny łatwo atakują osłabione rośliny, co sprzyja rozprzestrzenianiu się choroby. Wiosną porażone rośliny mogą wykazywać opóźniony rozwój liści lub brak pąków. Na silnie porażonych pędach dochodzi do drobnienia, przedwczesnego przebarwiania się i opadania liści.  W zaawansowanych przypadkach choroby może dojść do zamierania całych roślin, szczególnie młodych, zaś w przypadku starszych krzewów – zamierają pojedyncze pędy. Warunki sprzyjające infekcji to wysoka wilgotność oraz temperatura w zakresie 25–28°C.

Jak zminimalizować presję ze strony patogenów?

Właściwe zarządzanie zdrowotnością materiału nasadzeniowego jest kluczowe dla zapewnienia wysokiej jakości i wydajności upraw. Jednym z podstawowych aspektów jest utrzymanie odpowiedniej wilgotności na plantacji, co można osiągnąć poprzez racjonalne i precyzyjne nawadnianie oraz regulację zachwaszczenia. Kontrola wilgotności nie tylko sprzyja zdrowemu wzrostowi roślin, lecz także ogranicza rozwój chorób.

Ograniczanie populacji patogenów na plantacji wymaga wieloaspektowego podejścia. Należy regularnie usuwać i niszczyć porażone pędy oraz porażone owoce, szczególnie podczas zbiorów, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się chorób. Ważne jest także stosowanie zabiegów prewencyjnych i ochronnych, dostosowanych do rzeczywistego zagrożenia wystąpienia chorób, co pozwala na skuteczne ograniczenie strat i utrzymanie zdrowia roślin.

Unikanie uszkodzeń mechanicznych jest równie istotne, dlatego konieczne jest odpowiednie cięcie roślin, które powinno być wykonywane w terminie sprzyjającym minimalizacji stresu i uszkodzeń. Analiza stanowiska oraz staranny dobór materiału nasadzeniowego i odmiany rośliny do stanowiska są podstawą do uzyskania optymalnych plonów i zdrowego wzrostu.

Ważnym czynnikiem jest także pH gleby, które powinno mieścić się w zakresie od 3,8 do 5,5, co sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu roślin i ogranicza rozwój patogenów. Po odkażaniu gleby konieczne jest przywrócenie jej równowagi i potencjału mikrobiologicznego, co można osiągnąć poprzez zastosowanie biopreparatów zawierających grzyby mikoryzowe, bakterie oraz grzyby ryzosferowe, takie jak z rodzaju Bacillus, Trichoderma harzianum czy T. asperellum. Te pożyteczne mikroorganizmy poprzez kolonizację systemu korzeniowego roślin oraz wydzielanie substancji biobójczych, ograniczają wzrost i zarodnikowanie patogenów glebowych, a z drugiej strony tworzą korzystne warunki do wzrostu i plonowania roślin.

Nadmiar azotu w nawożeniu oraz zagęszczone nasadzenia bez odpowiedniej wentylacji również zwiększają ryzyko rozwoju choroby. Z tego powodu ważne jest stosowanie odpowiednich praktyk agrotechnicznych, takich jak właściwe cięcie, kontrola wilgotności i unikanie nadmiernego nawożenia. Można w ten sposób ograniczyć ryzyko infekcji i chronić uprawy borówki przed poważnymi stratami.

Ważne jest także stosowanie nawozów zawierających krzem, bor i miedź, które wspierają odporność roślin na choroby. Dodatkowo, fosforyny mogą być używane jako środki wspomagające zdrowotność i rozwój roślin, poprawiając ich odporność na stres i patogeny. Kompleksowe podejście do zarządzania zdrowotnością gleby i roślin pozwala na uzyskanie wysokiej jakości plonów przy jednoczesnym minimalizowaniu ryzyka chorób i uszkodzeń mechanicznych, co jest kluczowe dla zrównoważonego rozwoju upraw.

Produkty mikrobiologiczne dla borówki

Środki mikrobiologiczne, które zawierają żywe mikroorganizmy, odgrywają kluczową rolę w ochronie i wspomaganiu rozwoju roślin. Ze względu na obecność żywych organizmów, ich stosowanie wymaga specjalnych warunków, takich jak odpowiednia temperatura podczas aplikacji  oraz zapewnienie odpowiedniej wilgotności, co sprzyja ich aktywności. Ponadto, aplikacja tych środków musi być przeprowadzana w określonych fazach rozwoju roślin, aby zapewnić maksymalną skuteczność. Właściwe stosowanie mikrobiologicznych preparatów jest istotne dla uzyskania optymalnych efektów w ochronie roślin i ich wzroście.

Głównym celem stosowania środków biologicznych i biotechnicznych jest profilaktyka chorób oraz czyli stymulacja układu odpornościowego roślin, co pozwala na lepszą ochronę przed chorobami. Dodatkowo, środki te służą ochronie roślin przed patogenami. Wspomagają także rośliny w przyswajaniu substancji pokarmowych. Wzmacnianie odporności roślin i poprawa ich rozwoju to główne cele, które realizują preparaty zawierające mikroorganizmy.

Wśród najczęściej stosowanych mikroorganizmów w ochronie borówki wysokiej znajdują się różne szczepy grzybów i bakterii:
• Trichoderma asperellum => do ochrony przed zgorzelą sadzonek powodowaną przez grzyby rodzaju Fusarium, lęgniowce Pythium spp. czy grzyb Rhizoctonia solani (pod osłonami)
• Trichoderma harzianum = > do ochrony w uprawach pod osłonami przed zgnilizną korzeni (chroni system korzeniowy roślin przez wnikaniem patogenów)
• Bacillus amyloliquefaciens = > do ochrony przed szarą pleśnią oraz mączniakiem prawdziwym, zarówno w uprawach polowych, jak i pod osłonami
• Bacillus subtilis = > ochrona przed szarą pleśnią i mączniakiem prawdziwym
• Pythium oligandrum = > do ochrony przed szarą pleśnią i antraknozą
• Saccharomyces cerevisiae = > ochrona przed szarą pleśnią
• Aureobasidium pullulans = > ochrona przed szarą pleśnią

Oprócz środków ochronnych, stosuje się także stymulatory odporności, takie jak laminaryna. Substancja ta przyczynia się do zwiększenia odporności roślin na choroby i poprawy ich ogólnego stanu zdrowia, przez co zapobiega występowaniu mączniaka prawdziwego, szarej pleśni oraz antraknozy. W ten sposób, integracja różnych środków biologicznych i biotechnologicznych pozwala na skuteczną ochronę roślin, minimalizując konieczność stosowania chemicznych pestycydów i wspierając zrównoważone praktyki rolnicze.

Metody ochrony borówki – co w programie ochrony?

Szara pleśń, wywoływana przez patogeny grzybowe, jest jednym z najczęstszych problemów w uprawie borówki wysokiej. Do jej zwalczania stosuje się preparaty zawierające kaptan, który jest związkiem z grupy ftalimidów, skutecznie hamującym rozwój grzybów. Oprócz tego, używa się fludioksonilu, który może być stosowany samodzielnie lub w połączeniu z cyprodynilem albo pirymetanilem, co zwiększa skuteczność ochrony. Pirymetanil jest kolejnym środkiem, który wspomaga kontrolę szarej pleśni, działając na grzyby odpowiedzialne za chorobę. Wśród chemicznych środków ochrony znajdują się także fenheksamid, będący hydroksyanilidem, oraz kombinacje strobiluryn i SDHI, czyli inhibitorów dehydrogenazy bursztynianu, które działają na różne etapy rozwoju patogenów. Przykładem jest połączenie piraklostrobiny, będącej strobiluryną, z anilidem, co zapewnia szerokie spektrum działania. Podobnie, trifloksystrobina, kolejna strobiluryna, stosowana razem z fluopyramem, który jest inhibitorem SDHI, tworzy skuteczną barierę przeciwko rozwojowi chorób.

W przypadku antraknozy, choroby wywoływanej przez grzyby z rodzaju Colletotrichum, stosuje się podobne środki ochronne. Kaptan, fludioksonil – sam lub w mieszaninie z cyprodynilem lub pirymetanilem są skuteczne w zwalczaniu tego patogenu. Dodatkowo, połączenie trifloksystrobiny z fluopyramem zapewnia ochronę przed rozwojem choroby, minimalizując straty plonów i poprawiając zdrowotność roślin. Wprowadzenie tych środków w praktyce rolniczej wymaga odpowiedniego planowania i stosowania zgodnie z zaleceniami, aby zapewnić skuteczną ochronę i zrównoważony rozwój upraw borówki wysokiej.

Do zwalczania chorób, takich jak zamieranie czy zgorzel pędów, rekomenduje się stosowanie mieszanin zawierających strobiluryny z SDHI oraz fludioksonil z cyprodynilem, a także fenheksamid.

W przypadku mączniaka prawdziwego, choroby wywoływanej przez grzyby, zaleca się stosowanie strobiluryn, zarówno samych, jak i w połączeniu z SDHI, a także siarki, która jest tradycyjnym środkiem ochrony. Te zmiany mają na celu poprawę bezpieczeństwa i skuteczności ochrony roślin, a także dostosowanie praktyk rolniczych do obowiązujących regulacji prawnych i wymagań środowiskowych.

Już nie można stosować w uprawie borówki!

Program 2025 dotyczący ochrony roślin wprowadził istotne zmiany w zakresie stosowanych środków ochrony roślin w uprawach borówki wysokiej. W ramach tych zmian wycofano z użycia niektóre substancje chemiczne, które wcześniej były powszechnie stosowane w zwalczaniu chorób i szkodników tej rośliny. Na przykład, wycofano z obrotu fungicydy zawierające tiofanat metylu, takie jak Topsin M i Bajlando, a także kombinacje tiofanat metylu z tetrakonazolem, które były używane w produktach Yamato i Matador 303E. Substancje te były skuteczne w zwalczaniu chorób, takich jak zamieranie pędów, szara pleśń oraz antraknoza, ale ze względu na zmieniające się regulacje i rosnące wymagania dotyczące bezpieczeństwa, zostały wycofane z rynku. Po zbiorze owoców, w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się chorób, zaleca się jedynie wycinanie porażonych pędów, zamiast stosowania chemicznych środków ochrony. Jedynie w uprawie borówki pod osłonami dopuszczalne jest stosowanie w tym okresie kaptanu do zwalczania grzyba B. cinerea.