Czym się zajmuje ZBBŻ?

Problematykę pozostałości środków ochrony roślin wykrywanych w polskich owocach w ubiegłym sezonie oraz działalność Zakładu Badania Bezpieczeństwa Żywności (ZBBŻ) w Instytucie Ogrodnictwa – Państwowym Instytucie Badawczym w Skierniewicach przybliżył jego kierownik, dr Artur Miszczak. Zwrócił uwagę, że funkcjonowanie tej jednostki opiera się na kilku filarach, w tym: działalności statutowej (udział w projektach badawczych), urzędowej (współpraca z podmiotami państwowymi, m.in. Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW), Państwową Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN), Instytutem Ochrony Środowiska – Państwowym Instytutem Badawczym (IOŚ-PIB), Głównym Inspektoratem Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (GIJHARS) oraz prywatnymi, m.in. jednostkami certyfikującymi gospodarstwa ekologiczne), komercyjnej (ocena pestycydów w produktach dla indywidualnych rolników w systemach Integrowanej Produkcji (IP), Rolnictwa Ekologicznego (RE), EUREPGAP (dobrowolny system certyfikacji dobrych praktyk rolniczych) i HACCP (System Analizy Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontroli). Ponadto, zakres działalności ZBBŻ obejmuje rozwój i doskonalenie metod analitycznych badania pozostałości środków ochrony roślin w produktach żywnościowych pochodzenia roślinnego, a także ocenę wniosków rejestracyjnych środków ochrony roślin (ś.o.r.) dla MRiRW.

O aktualnie prowadzonych badaniach w ZBBŻi uzyskanych wynikach mówił kierownik Zakładu, dr Artur Miszczak, fot. PB

Szeroko o pestycydach

Opierając się na danych opublikowanych w Atlasie Pestycydów (2024, Fundacja Heinricha Bӧlla; według danych ONZ) na przestrzeni 20 lat (1999-2020) w Europie i Ameryce Północnej zużycie pestycydów [t] utrzymuje się na zbliżonym poziomie. Z kolei nastąpił niewielki wzrost zużycia ś.o.r. w Azji (o 7,7) i wysoki w Ameryce Środkowej (o 36,2%), Afryce (o 67,8%), Australii (o 88,4%) i Ameryce Południowej (o 119,4%). Ponadto, spośród wszystkich kontynentów odnotowano w 2020 r. największy odsetek zatruć śmiertelnych pestycydami w Azji (zwłaszcza części Południowej).

Acetamipryd pod lupą

Prelegent zwrócił uwagę, że wiele substancji aktywnych uważanych dotychczas za bezpieczne wywierają szkodliwy wpływ na zdrowie człowieka, zwierząt i środowiska. Podał przykład acetamiprydu, który do niedawna był uznawany m.in. za substancję bezpieczną dla owadów zapylających, a w razie narażenia na wdychanie oparów cieczy roboczej może wystąpić „jedynie” podrażnienie błon śluzowych układu oddechowego. Z kolei patrząc przez pryzmat ostatnich lat wykazano, że acetamipryd może niekorzystnie wpływać na rozwój systemu nerwowego, zwłaszcza mózgu. Ponadto powołując się na dane statystyczne i naukowe, acetamipryd i jego pochodne (metabolit IM-2-1) były wykrywalne w płynie rdzeniowym, krwi i moczu ludzi kilku krajów będących przedmiotem badań.

Polskie owoce bez przekroczeń

Specjalista podał najwyższe poziomy pozostałości acetamiprydu w owocach badanych w ZBBŻ w latach 2022-2024. Dla jabłek i gruszek, wiśni i czereśni, śliwek, borówek amerykańskich, malin i truskawek nie stwierdzono przekroczeń nowej normy NDP dla acetamiprydu, co pozwala przypuszczać, że nawet bez zmiany starej etykiety środków zawierających acetamipryd (dawek i terminów zabiegów), dalsze stosowanie tych środków w ten sam sposób nie powinno doprowadzić do przekroczeń NDP w tych uprawach.

Sytuacja na rynku pestycydów

Artur Miszczak podał dokładne dane dotyczące liczby zarejestrowanych środków ochrony roślin i substancji czynnych. I tak, w listopadzie 2025 roku było zarejestrowanych 2957 ś.o.r., a substancji czynnych (s.cz.) 268. To wskazuje na skalę pestycydów opartych na podobnym składzie i mechanizmie działania. Ponadto na terenie UE dopuszczono do stosowania inne 153 s.cz. ale zakazane są one w Polsce. Z kolei dla upraw prowadzonych metodami ekologicznymi dopuszczono do stosowania 199 środków (stan na listopad 2025), w tym 91 środków przeciw szkodnikom (insektycydów, akarycydów i rodentycydów), 76 fungicydów oraz 32 inne preparaty (regulatory wzrostu, repelenty i atraktanty). Brak jest herbicydów, a środki naturalne na bazie pyretryn, spinosadu i azadyrachtyny A są dozwolone i analizowane w laboratorium ZBBŻ.



Uwzględniając dynamikę zmian na rynku środków ochrony roślin specjalista zachęcił do regularnego odwiedzania i korzystania z wyszukiwarki ś.o.r. dostępnej na stronie rządowej. Jest ona systematycznie aktualizowana.

 

Produkcja low residue – przyszłość ogrodnictwa

Nieprawidłowości i przekroczenia pestycydów

Kierownik Zakładu Badania Bezpieczeństwa Żywności przedstawił również wykrywane nieprawidłowości w 2025 roku podczas badań laboratoryjnych owoców na przykładzie porzeczek. Przebadano wówczas 133 próbki owoców i w 28 próbkach stwierdzono nieprawidłowości (tj., zastosowano niedopuszczalne do uprawy s.cz.), w postaci obecności bifentryny i chloropiryfosu (działanie owadobójcze), ditiokarbaminianów oraz karbendazymu wraz z tiofanatem metylowym (działanie grzybobójcze). Trzeba podkreślić, że wszystkie te s.cz. (oprócz ditiokarbaminianów, które niedawno zostały wycofane) są już od kilku lat wycofane z użycia w rolnictwie w UE i są wynikiem nielegalnego handlu pestycydami. Dodatkowo wizerunkowo bardzo źle świadczą o naszej produkcji owoców. Z kolei w trzech próbkach przekroczono NDP cypermetryny, tetrakonazolu i glifosatu. Prelegent zwrócił również uwagę na wyższy poziom stwierdzonych nieprawidłowości w badanych próbkach oraz zbliżony poziom przekroczeń NDP pestycydów w roku 2025 w porównaniu do lat 2023-2024.