Polski program hodowli maliny i jeżyny

Polski program hodowli gatunków Rubus został zapoczątkowany przez dr Jan Danka. Rozpoczął się w 1978 roku na skutek potrzeby kreacji odmian maliny i jeżyny do uprawy w naszych warunkach klimatycznych. Odmiana i jej technologia od zawsze były podstawą produkcji owoców. Dr Jan Danek jako pracownik Sadowniczego Zakładu w Brzeznej, należącego do Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, został skierowany na staże zagraniczne w najlepszych ośrodkach hodowlanych na świecie (Uniwersytet Stanu Arkansas; Stacja Doświadczalna Geneva, Nowy York; EAST Malling, Anglia; SCRI Invergoovrie, Szkocja). W wyniku prac hodowlanych w SZD w Brzeznej pod kierunkiem Jana Danka powstały pierwsze polskie odmiany maliny, letnie (m.in. Beskid, Laszka, Benefis, Litacz-czarna, Sokolica, Przehyba) oraz powtarzające owocowanie (jak m.in. Polana, Polka, Polesie, Pokusa, Poranna Rosa-żółta, Poemat, Polonez, Poranek), a także jeżyny (Gazda, Orkan, Polar, Ruczaj, Gaj, Brzezina, Gracja, Zagajnik). Wprowadzenie malin owocujących na tegorocznych pędach zapoczątkowało rewolucję w uprawie malin w Polsce. Nastąpiła zmiana technologii uprawy maliny, z produkcji odmian letnich na jesienne, jako te o prostszej technologii (brak rusztowań, mniejszy problem z chorobami i szkodnikami), o dużej wydajności. Dzięki temu Polska stała się liderem w produkcji maliny gł. przemysłowej w Europie. Malina z Brzeznej ‘Polka’ zyskała nawet sławę światową, była uprawiana w wielu krajach Europy, a także na innych kontynentach (Ameryka Północna, Ameryka Południowa-Chile, Australia). Spośród wymienionych odmian pod osłonami (daszki, tunele) były uprawiane maliny Polka, Laszka, Sokolica, Przehyba oraz jeżyny Polar, Gaj, Ruczaj.

Hodowla maliny i jeżyny w NIWIE

Od 2012 roku hodowla maliny prowadzona jest w Brzeznej w prywatnej Spółce Niwa Hodowla Roślin Jagodowych. Prace zespołu hodowlanego, z udziałem dr Agnieszki Orzeł (do 2024 roku), są wspierane przez naukowców Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, w zakresie biologii kwitnienia i zawiązywania owoców. W wyniku tej działalności wyhodowano i zarejestrowano kilka odmian maliny (Delniwa, Husaria, Baron, Magnat, Hetman, Hrabia; Heban-purpurowa; czarne: Megan, Selena; żółte: Jantar, Promyk) i jeżyny (Glorniwa, Jagna, Maryna, Juhas)  uprawianych lub testowanych w Europie i w innych częściach Świata (np. USA, Meksyk, Australia, Indie).

Maliny pod osłony

Do uprawy pod osłonami nadają się szczególnie maliny: Husaria, Baron (podwójne owocowanie, zwłaszcza Husaria), Magnat i Promyk.

Husaria to odmiana owocująca w późnym terminie (od połowy sierpnia do mrozów) na pędach tegorocznych oraz na dwuletnich pędach w kolejnym sezonie (możliwość podwójnego zbioru). Rośliny charakteryzują się bardzo silnym wzrostem — w uprawie tunelowej mogą osiągać nawet do 3,5 m wysokości, dlatego wymagają solidnych konstrukcji. Owoce są duże lub bardzo duże (średnia masa 7,6–8,5 g), jasnoczerwone z połyskiem, kształtem stożkowym, smaczne, z zawartością ekstraktu ok. 13% Brix. Zrywa się je łatwo nawet we wczesnej fazie dojrzałości , co znacznie poprawia wydajność zbioru i pozwala zachować wysoką jakość. Owoce są jędrne, ładnie wyglądają w pojemniczkach 250-500 g, dobrze znoszą transport, mają dobrą trwałość po zbiorze i nie ciemnieją podczas przechowywania. Husaria to bardzo wydajna odmiana deserowa — idealna do uprawy pod osłonami — szczególnie tam, gdzie celem jest wysoka produkcja i podwójny zbiór oraz wydłużenie sezonu zbioru. Jej silny wzrost i duże wymagania (podpory, dobre nawadnianie i fertygacja) rekompensuje dobra jakość owoców i wysoka wydajność.

Baron to odmiana rozpoczynająca owocowanie na początku sierpnia na pędach tegorocznych, a w następnym sezonie, na pędach dwuletnich, w lipcu. Rośliny mają pędy z drobnymi kolcami, półwzniesiony pokrój, rosną dość silnie, więc wymagają podpór. Owoce są żywoczerwone, z połyskiem, mają ładny, stożkowy kształt, są jędrne, zwarte, dość duże (mają masę ok. 6,2 do 7,5 g) i łatwe do zbioru. Odmiana Baron charakteryzuje się dobrą odpornością na rdzę maliny i choroby pędów. Nadaje się do uprawy w tunelach jak i w gruncie, owocuje do końca sierpnia/połowy września. Dzięki dwukrotnemu owocowaniu i zwartym, ładnym owocom może zaspokoić wymagania rynku owoców deserowych.



Magnat to odmiana maliny owocująca na pędach tegorocznych we wczesnym terminie (koniec lipca). Krzewy mają średni wzrost, pędy wyprostowane, z delikatnymi kolcami. Owoce są duże (ok. 7.5 g, a maksymalnie nawet 12 g), czerwone, błyszczące, stożkowe, jędrne, atrakcyjne i bardzo smaczne, mają dobrą trwałość pozbiorczą i nadają się do transportu. Warunkiem dobrej jakości owoców jest regularne podlewanie roślin, dzięki czemu nie ma problemu z odrywaniem owoców od szypułki i rozdwajaniem. Malina Magnat jest szczególnie polecana do uprawy w gruncie i pod osłonami, jeśli celem jest wczesny zbiór owoców na rynek deserowych malin.

Promyk to odmiana owocująca na pędach tegorocznych, o żółtym kolorze owoców. Owoce są dość duże (ok. 5,2 g), stożkowe, jasno-żółte, z połyskiem, zwarte, o dobrej jędrności, słodkie i smaczne. Charakteryzują się długą trwałością pozbiorczą i dobrą zdolnością do transportu.  Odmiana może być traktowana jako ciekawa alternatywa obok tradycyjnych malin czerwonych. Odmiana jest odporna na choroby, ale dość podatna na przędziorka.

Jeżyny do tuneli i pod daszki

W ostatnim czasie szczególnym zainteresowaniem do uprawy w tunelu, cieszą się odmiany jeżyny: Glorniwa, Jagna i Maryna.

Glorniwa to odmiana owocująca na dwuletnich pędach, owocująca bardzo wcześnie, pod tunelami nawet końcem maja. Krzew ma średni wzrost, pędy są wyprostowane i bez kolców — co ułatwia pielęgnację i zbiór, zwłaszcza przy uprawie pod osłonami. Owoce są duże (6.9 do 10.9 g), błyszczące, jędrne, bardzo smaczne, słodkie (zawartość to ok. 12% Brix), z „dzikim” jeżynowym aromatem. Glorniwa nie jest szczególnie podatna na choroby i szkodniki, należy prowadzić ochronę profilaktyczną na podstawowe patogeny jak w przypadku innych odmian (szara pleśń, antraknoza, szpeciel).

Jeżyna Jagna to bezkolcowa odmiana owocująca na dwuletnich pędach. Termin dojrzewania owoców jest średnio wczesny  ok. 5 później niż Glorniwa – dobrze wpisuje się w sezon zbiorów pod osłonami. Jagna odznacza się dobrym plonowaniem. Jest dobrym wyborem dla plantatorów nastawionych na rynek deserowy i sprzedaż owoców premium. Owoce są duże do bardzo dużych (7,5-10,2 g), wyrównane, z połyskiem, o kształci regularnym, wydłużonym, o dobrej jędrności i trwałości pozbiorczej. Owoce są słodkie (12,4%Brix), z wyraźnym, delikatnym aromatem jeżyny. Odmiana odznacza się dobrą zdrowotnością.

Maryna to pierwsza w Polsce i Europie bezkolcowa jeżyna powtarzająca owocowanie. Plon można zbierać z pędów tegorocznych w późnym terminie (od I połowy września), a w kolejnym roku z pędów dwuletnich w średniej porze owocowania jeżyn. Plantatorzy, nastawieni na zbiór tylko z pędów tegorocznych powinni stosować specjalne cięcie, które będzie pobudzało wcześniejsze rozgałęzienie i tworzenie pędów kwiatostanowych (I cięcie gdy krzewy mają ok. 1 m, kolejne przycinanie pędów bocznych ok. początku czerwca).  Owoce Maryny są duże i bardzo duże (7-10 g), jędrne, z połyskiem, słodkie (zawartość ekstraktu ok. 11-13 %Brix) i bardzo smaczne, dobre do przechowywania. Odmiana nie jest specjalnie podatna na patogeny, wymaga standardowej ochrony jak inne jeżyny.

Atrakcyjne owoce jeżyny Glorniwa
Atrakcyjne owoce jeżyny Glorniwa (fot. KKD)

16.01.2015 roku „maliny z Brzeznej” zostały wpisane na listę produktów tradycyjnych w kategorii Warzywa i owoce w województwie woj. Małopolskim. Więcej na ten temat można przeczytać na Maliny z Brzeznej – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – Portal Gov.pl (www.gov.pl/web/rolnictwo/maliny-z-brzeznej)