Czy da się wyprodukować truskawki „zero pozostałości”?

Założenia kluczowe dla „zero pozostałości”

System „zero pozostałości” (ang. zero residues lub residue-free) zakłada, że w końcowym produkcie (np. w truskawkach) nie stwierdza się pozostałości środków ochrony roślin powyżej granicy oznaczalności (LOD – Limit of Detection), czyli zazwyczaj 0,01 mg/kg lub mniej, w zależności od metody analizy. W przypadku uprawy truskawki najważniejsze jest trzymanie się pewnych zasad, dzięki czemu osiągnięcie sukcesu jest możliwe. Produkcja truskawek bez pozostałości powinna odbywać się w tunelach lub szklarniach (obiektach zamkniętych). Ta technologia umożliwia ograniczenie presji chorób i szkodników poprzez zapewnienie kontrolowanego środowiska. Wymaga to jednak skutecznych systemów wentylacji (wietrzenia, obniżania wilgotności powietrza w obiekcie) oraz środków biologicznej ochrony (nawozów, biostymulatorów, środków ochrony), aby utrzymać optymalne warunki wzrostu i zapobiec infekcjom chorobowym czy atakom szkodników.

Drugi element to prowadzenie produkcji w podłożach, w tym w podłożu kokosowym czy wełnie skalnej. Jest to warunek zapewniający zdrowe, wolne od patogenów i szkodników środowisko dla rozwoju korzeni. W przypadku uprawy w glebie istnieje ryzyko, że w podłożu mogą nagromadzić się patogeny czy szkodniki glebowe, w tym nicienie. Nawet odkażanie gleby nie gwarantuje 100% czystości podłoża.

Ważnym elementem jest oczywiście wykorzystanie zdrowego materiału szkółkarskiego do zakładania nowych nasadzeń. Chodzi przede wszystkim o wyeliminowanie ryzyka przeniesienia z sadzonkami chorób czy szkodników, które na dalszym etapie produkcji wymagają zwalczania. Zdrowa sadzonka to podstawa dobrej produkcji i gwarancja pewnego plonu. Sadzonki muszą pochodzić z kwalifikowanych szkółek. Możliwe jest obecnie sprawdzenie zdrowotności materiału szkółkarskiego pod względem obecności patogenów i szkodników. Można takie rośliny wysłać do laboratoriów, w których analiza potwierdzi lub wykluczy obecność patogenów i/ lub szkodników. Jest to także wskazówka dla producenta na temat dalszych etapów ochrony po posadzeniu roślin.

Kluczowe jest odpowiednie zarządzanie fertygacją i ochroną biologiczną, aby zapewnić dostępność składników pokarmowych i hamować rozwój patogenów. Każdy producent planujący produkcję owoców w systemie „zero pozostałości” powinien zwracać uwagę na kolejność wykonywania poszczególnych zabiegów, biorąc pod uwagę okresy karencji stosowanych substancji czynnych. Warto brać pod uwagę fakt, że w przypadku ryzyka wysokiej presji agrofagów substancje czynne o najdłuższej karencji należy stosować na początku wegetacji, podczas gdy te o najkrótszej karencji zostawić na okres poprzedzający zbiory. Kluczem jest także monitoring prowadzony na plantacjach. Do tego wykorzystywane są tablice lepowe i pułapki do odławiania szkodników. Na podstawie monitoringu i odłowów producent powinien podejmować decyzje, czy zabieg zwalczający jest konieczny. Jest to sposób na ograniczenie zabiegów, szczególnie gdy populacja szkodników czy presja chorób jest poniżej progu zagrożenia.

Ochrona biologiczna „zero pozostałości” 

W strategii ochrony truskawki przed chorobami i szkodnikami należy wziąć pod uwagę wrażliwość poszczególnych odmian. Tu jednak presja może mieć znaczenie, dlatego warto przyjąć pewien standard zabiegów prewencyjnych i interwencyjnych.

Największym zagrożeniem dla upraw truskawki pod osłonami jest szara pleśń. Warunki sprzyjające rozwojowi patogenu Botrytis cinerea to wysoka wilgotność (powyżej 90%), która może być standardem w tunelach. Ponadto sprzyjająca jest także temperatura 15–25°C, a także ograniczona cyrkulacja powietrza. Szczególnie ważne jest odpowiednie planowanie nasadzeń pod względem gęstości. W gęstych łanach ryzyko wystąpienia i rozwoju szarej pleśni jest wyższe.

Kluczowe jest zapobieganie, kontrola warunków uprawy i regularne usuwanie porażonych części roślin. Istotą w produkcji zero pozostałości są biologiczne i alternatywne środki. Wśród nich są te zawierające Trichoderma harzianum, Bacillus subtilis, Pythium oligandrum, które wspomagają naturalną odporność i ograniczają rozwój grzybów patogenicznych. Dodatkowo można także aplikować naturalne wyciągi (np. z czosnku), algi czy chitozan.

W budowaniu odporności roślin na patogeny ważną role pełnią biostymulanty odporności (np. laminaryna). Laminaryna to naturalny polisacharyd pochodzenia roślinnego (z alg brunatnych – głównie Laminaria digitata), zaliczany do tzw. elicytorów odporności roślin. W uprawie truskawki stosowana jest przede wszystkim jako naturalny stymulator odporności (biostymulator odporności) – nie zabija patogenów bezpośrednio, ale uruchamia reakcje obronne rośliny zanim nastąpi infekcja.

W razie potrzeby może być konieczna szybka interwencja fungicydowa lub biologiczna. W ochronie truskawki można stosować, zgodnie z obecnymi rejestracjami, środki takie, jak cyprodynil + fludioksonil (np. Switch), pirymetanil, izofetamid (Kenja), boskalid + piraklostrobina (np. Signum) czy fludioksonil (np. Geoxe). Tu jednak w programie zero pozostałości należy zgłębić informacje o czasie rozkładu substancji czynnych, aby w plonie nie były one obecne. Jeden ze środków można zwykle stosować raz, na początku wegetacji truskawki.

Mikroorganizmy na szarą pleśń i mączniaka

Bezpieczne w produkcji owoców „zero pozostałości” jest stosowanie produktów zawierających mikroorganizmy. W tej grupie są takie preparaty, jak Amylo-X, Serenade ASO Serifel oraz Botector. Nie dają pozostałości w płodach rolnych.

Amylo‑X WG to biologiczny fungicyd (proszek w postaci granulek do sporządzania zawiesiny wodnej – WG), którego substancją czynną jest Bacillus amyloliquefaciens subsp. plantarum, szczep D747 (250 g/kg).  Preparat ma charakter zapobiegawczy — stosuje się go tuż przed spodziewaną infekcją lub przy jej pierwszych objawach. Kolejny produkt biologiczny zawierający bakterię Bacillus amyloliquefaciens szczep MBI600 (11 %) to Serifel w postaci proszku do sporządzania zawiesiny wodnej (WP). Mechanizm działania bakterii zawartych w tych dwóch biofungicydach to blokowanie kiełkowania zarodników i rozwoju grzybni. Bacillus, konkurując z patogenem poprzez tworzenie strefy ochronnej i wytwarzanie metabolitów — surfaktyny, ituryna, wywołuje odpornościowe reakcje roślin.

Serenade ASO to biofungicyd w postaci zawiesiny (SC), zawierający bakterie Bacillus subtilis, szczep QST 713. Działa zapobiegawczo, tworząc barierę ochronną przeciw patogenom, głównie przeciw szarej pleśni (Botrytis cinerea) oraz mączniakowi prawdziwemu. Bacillus subtilis szybko kolonizują liście, kwiaty, owoce i system korzeniowy. Bakteria zajmuje miejsca, gdzie normalnie osiedliłyby się patogeny (np. Botrytis, Alternaria), a tym samym blokuje ich dostęp do składników pokarmowych.

Botector to biologiczny fungicyd na bazie grzyba Aureobasidium pullulans. Botector działa profilaktycznie, tworząc naturalną zaporę na powierzchni roślin. Mikrouszkodzenia, które stanowią wrota dla patogenu, są szybko kolonizowane przez Aureobasidium pullulans, izolując patogen i zapobiegając infekcji.

W przypadku mączniaka prawdziwego można wykorzystywać środki o działaniu zapobiegawczym i kontaktowym jak VitiSan, Armicarb czy Serenado ASO. Ryzyko wystąpienia mączniaka jest większe w warunkach niższej wilgotności. Vitisan podwyższa pH powierzchni rośliny (alkalizuje środowisko), niszczy błony komórkowe zarodników grzybów, odwadnia je powodując rozpad komórek patogenu (działa osmotycznie). Roztwór Armicarb na powierzchni roślin powoduje zakwaszenie komórek grzyba (zmiana pH), uszkodzenie błon komórkowych patogenu, odwodnienie komórek – poprzez zjawisko osmozy. Grzyb nie jest w stanie przeżyć ani rozwinąć infekcji w takich warunkach.

Inne choroby w truskawce

Inne problemy truskawki to także zgnilizna korzeni powodowana albo przez Pythium spp., albo przez Fusarium sp. Można z nimi walczyć w technologii „zero pozostałości” środkiem Prestop – biologiczny środek ochrony roślin zawierający grzyb Gliocladium catenulatum (szczep J1446) lub produktami zawierającymi Trichodermę (Trianum, Trichofit i inne). Trichoderma spp. to pożyteczne grzyby glebowe, które są szeroko stosowane w biologicznej ochronie roślin, również w uprawie truskawek — głównie w celu ochrony przed chorobami odglebowymi oraz jako stymulant wzrostu i zdrowotności systemu korzeniowego. Produkty powinny być regularnie aplikowane do podłoża. Trichoderma działa przeciwko patogenom takim, jak Rhizoctonia solani, Pythium spp., Fusarium spp., Phytophthora spp.  poprzez: konkurencję o przestrzeń i składniki pokarmowe, mykopasożytnictwo (atakowanie i niszczenie grzybni chorobotwórczych), produkcję enzymów litycznych, np. chitynaz i glukanaz, które rozkładają ściany komórkowe patogenów, wytwarzanie metabolitów o działaniu grzybobójczym.

W ograniczaniu ryzyka powstawania antraknozy można wykorzystać produkty zawierające grzyb Pythium oligandrum, który niszczy patogeny i poprawia odporność roślin. Jedynym zarejestrowanym i powszechnie używanym biopreparatem w Polsce, zawierającym Pythium oligandrum, jest Polyversum WP (nazywany także Pythie). Pythium oligandrum to niepatogeniczny grzyb (Oomycetes), który parazytuje patogeny grzybowe takie, jak Botrytis cinerea lub Phytophthora, rozkładając ich strzępki poprzez działanie enzymów litycznych, a jednocześnie stymulując mechanizmy obronne rośliny (poprzez działanie fitohormonów, ligniny, fizyczne wzmocnienie tkanek).

Ochrona biologiczna „zero pozostałości”– zwalczanie szkodników

W systemie „zero pozostałości” ochrona przed szkodnikami opiera się głównie na biologicznych, fizycznych i mechanicznych metodach, nie ma więc ryzyka, że w plonie będą pozostałości pestycydów. W praktyce oznacza to eliminację chemicznych insektycydów systemicznych i opieranie się na organizmach pożytecznych, naturalnych wrogach oraz substancjach fizycznych i biologicznych.

Do  zwalczania przędziorka wskazane jest wykorzystanie roztoczy drapieżnych, takich jak Phytoseiulus persilimis. Ten drapieżca aktywnie poszukuje i zjada wszystkie stadia rozwojowe przędziorka (jaja, larwy, nimfy, dorosłe osobniki). Potrafi zredukować populację przędziorków nawet o 90–95% w krótkim czasie, gdyż jego rozwój i rozmnażanie w obecności ofiar (przędziorków) przebiega szybko.

Dużym problemem w uprawie truskawki są też wciornastki. Można w ich redukcji w technologii zero pozostałości wykorzystać dwa gatunki wrogów naturalnych – Ambluseius cucumeris i Orius leavigatus. Pierwszy z nich to bardzo ruchliwy drapieżca, który aktywnie poluje na larwy, nimfy i jaja przędziorka i wciornastków. Żywi się też pyłkiem i nektarem, dzięki czemu może przetrwać, gdy jest mało ofiar. Orius laevigatus –  drapieżny pluskwiak – to bardzo skuteczny drapieżca, który chwytając i wysysając soki z larw i dorosłych wciornastków, szybko redukuje ich populacje. Oprócz wciornastków zjada również drobne roztocze i inne małe owady. Ważne, że może przetrwać na roślinie przez dłuższy czas, szukając ofiar.

Coraz większym problemem w uprawie truskawki w tunelach i szklarniach są także mszyce. Wysysają soki z młodych liści, pędów i kwiatów, co powoduje zniekształcenia i zahamowanie wzrostu roślin.  Mogą powodować żółknięcie, skręcanie i opadanie liści. Ich szkodliwość pośrednia to także wydzielanie spadzi. Jest to lepki, słodki płyn, na którym rozwija się czarna pleśń – grzyby sadzakowe, które obniżają fotosyntezę i jakość owoców. Do ograniczania mszyc w systemie zero pozostałości można stosować bioprodukty, które zawierają organizmy Aphidius colemani, Aphelinus abdominalis. Pierwszy z nich to błonkówka, której samica składa jaja wewnątrz ciała mszycy (najczęściej w stadiach nimf i dorosłych osobników). Po złożeniu jaja larwa rozwija się wewnątrz mszycy, żywiąc się jej tkankami i ostatecznie ją zabijając. Po kilku dniach w miejscu zabitej mszycy powstaje charakterystyczna tzw. mumia – twarda, zbrązowiała osłonka. Następnie z mumii wylatuje dorosły Aphidius colemani, który zaczyna poszukiwać kolejnych mszyc do zainfekowania. A. abdominalis to typowy parazytoid. Jego samica składa jaja wewnątrz ciała mszycy (najczęściej młodych larw i nimf). Larwa rozwija się w ciele mszycy, konsumując ją od środka i ostatecznie ją zabijając.

Oznakowanie i certyfikacja

Jedyny certyfikat potwierdzający brak pozostałości pestycydów w Polsce jest oferowany przez jednostkę ZERYA „No Pesticide Residue”, Jest to dobrowolny standard jakości, opracowany w celu potwierdzenia, że m.in. owoce i warzywa są wolne od pestycydów lub zawierają ich pozostałości poniżej wykrywalnego poziomu, który wynosi mniej niż 0,01 ppm. Certyfikat ten zapewnia konsumentom i partnerom handlowym, że produkty spełniają wysokie standardy bezpieczeństwa i jakości.

W Polsce funkcjonują dwie główne jednostki certyfikujące, które mają uprawnienia do przeprowadzania audytów i wydawania certyfikatów ZERYA. Są to: Kiwa Polska (dawniej Kiwa Cobico) – firma ta ma odpowiednie uprawnienia do przeprowadzania audytów i certyfikacji w ramach systemu ZERYA. Druga jednostka to Control Union Poland – również działa jako jednostka certyfikująca w tym systemie, zapewniając niezależność i wiarygodność procesu certyfikacji.

Przykłady europejskich producentów truskawek „zero pozostałości”

W Europie przybywa co roku producentów truskawek „zero pozostałości”. Jeden z nich to francuska sieć rolników Les Paysans de Rougeline. Oferuje truskawki (obok innych produktów) oznaczone etykietą „Zero Pesticide Residue”. Produkty te stanowią około 10% ich całkowitej produkcji. Obejmuje to odmiany takie, jak Gariguette, Ciflorette i Clery. Produkty te są również oznaczone jako HEV (High Environmental Value) oraz dostępne w wersji ekologicznej.
Firma Fellini Patrizio wprowadziła na rynek truskawki odmiany Albion uprawiane w Albanii — pod osłonami, bez stosowania zabiegów, certyfikowane przez CCPB jako „zero residue”. Produkcja obejmuje około 30 ha i owoce są dostępne w opakowaniach 500 g lub mniejszych 300 g.

Inicjatywa Nouveaux Champs obejmuje ponad 44 firmy i sprzedaje owoce i warzywa „zero residue” (mniej niż 0,01 mg/kg). Wśród produktów pod tym szyldem są m.in. truskawki dostępne w sieciach takich, jak Carrefour czy Intermarché.

Kooperatywa Sant’Orsola Cooperative głównie znana jest z truskawek, ale oferują w standardzie zero residue także inne owoce jagodowe, takie jak borówki (od 2020 r.), maliny (2021 r.), a od 2025 roku także czarne jagody, wszystkie certyfikowane przez CSQA. To efekt 15 lat badań i doskonalenia upraw.