Jeżyny jakości deserowej
Uprawa jeżyn w gospodarstwie Katarzyny Wasiak w Boglewicach k. Grójca jest praktykowana od ośmiu lat. Decyzja o produkcji pod osłonami, takimi jak daszki, została podjęta w drugim roku uprawy, aby móc produkować wysokiej jakości owoce deserowe i ułatwić sobie pracę. Dzięki daszkom można zredukować liczbę zabiegów ochrony roślin i zbierać owoce nawet podczas niekorzystnych warunków pogodowych. O różnych aspektach produkcji w takim systemie przekonałam się podczas niedawnej wizyty u producentki jeżyn Katarzyny Wasiak, w środku sezonu zbiorów owoców.
Wybór odmian jeżyny i zagęszczenie
Pierwsza odmiana jeżyny wybrana przez p. Katarzynę do założenia nasadzeń to Loch Tay. Jej bardzo pozytywną cechą jest brak kolców – zbieranie owoców jest bezpieczne i komfortowe. Jest to pierwsza odmiana, której owoce spod daszków pojawiają się już wczesnym latem. Są słodkie, duże, soczyste. Dodatkowo są jędrne i trwałe w transporcie. – Od początku nie mieliśmy problemów ze zbytem owoców Loch Tay, gdyż konsumenci byli zaskoczeni smakiem. Pamiętali jeżyny jako kwaśne i małe, czarne owoce, a tu dostali nie dość że owoce atrakcyjne, błyszczące, to jeszcze słodkie – mówi plantatorka.
W kolejnych nasadzeniach w Boglewicach znalazły się odmiany z polskiej hodowli. W tym roku pp. Wasiakowie posadzili nową odmianę Glorniwa. Odmiana ta została wyhodowana przez polski instytut Niwa Hodowla Roślin Jagodowych Sp. z o.o. i to właśnie ta firma posiada prawa hodowlane oraz licencję na jej rozmnażanie i sprzedaż. Glorniwa charakteryzuje się bardzo dużymi, twardymi i słodkimi owocami. – W tym roku owoców było jeszcze bardzo mało, ale te, które dorastały i dojrzewały były bardzo atrakcyjne. Nasze wstępne obserwacje wskazują, że odmiana ta ma potencjał na przyszłe sezony, choć wymaga dalszych testów pod kątem zimotrwałości i sprawdzenia odporności na choroby – wspomniała p. Katarzyna.
Jeżyna zdobywa popularność nie tylko w Polsce. Interesują się nią także Holendrzy czy Niemcy. Programy hodowlane dostarczają nowych odmian. Nie wszystkie jednak są dostępne dla Polaków. Ciekawa propozycja to Victoria. Jest to odmiana hodowli firmy Driscoll’s (USA). Ma owoce bardzo duże, o wydłużonym kształcie, słodkie (około 12°Brix). Z zagranicznych programów pojawiają się również inne interesujące propozycje, na przykład Sweet Royalla. Choć dostępność jej sadzonek jest ograniczona ich legalny zakup jest możliwy. Ich ceny zaczynają się od około 25 zł za doniczkę, w zależności od rodzaju i jakości sadzonki.
Zagęszczenie i wydajności jeżyny
Sadzenie jeżyn wymaga odpowiedniego rozstawu, który zależy od odmiany i sposobu prowadzenia roślin. Zalecane optymalne odległości to około 2,5 do 2,6 metra między rzędami i 1-1,5 w rzędach. Taki rozstaw zapewnia odpowiednią przestrzeń do rozwoju roślin, ułatwia zbiór i poprawia cyrkulację powietrza, co zmniejsza ryzyko chorób.
Państwo Wasiakowie chcieli zmaksymalizować liczbę roślin na jednostce powierzchni. Wynikało to także z szerokości folii stosowanej do osłaniania roślin. Zredukowali odległość między rzędami do 2,35 metra, a w rzędzie rośliny rosną miedzy sobą co 0,8-1,0 m. Wydajność jeżyn jest niższa w porównaniu do malin. Szacuje się, że z hektara jeżyny deserowej można uzyskać od 12 do 15 ton plonów, podczas gdy maliny mogą dawać nawet do 25 ton na hektar, szczególnie w sezonie letnim. Różnice wynikają z odmian i warunków uprawy. W przypadku maliny możliwe jest prowadzenie uprawy na dwa zbiory, co właśnie pozwala na podniesienie wydajności z jednostki powierzchni.
Osłony i ich instalacja
Osłony składające się z takich elementów jak słupy i daszki, są nieodzowne w uprawie jeżyn, szczególnie odmian deserowych. Chodzi przede wszystkim o możliwość pracy w uprawie – przy cięciu pędów czy zbiorach – w czasie niekorzystnej pogody, opadów deszczu. Pani Katarzyna podkreśla że w ich przypadku instalacja osłon pozwala jeszcze na ograniczenie zabiegów przeciwko chorobom. Główny patogen jaki rozwija się w warunkach wysokiej wilgotności to Botrytis cinerea – sprawca szarej pleśni. Dzięki foliowym daszkom woda nie pokrywa liści i kwiatów i grzyb nie ma korzystnych warunków do rozwoju. Dodatkowo rosa osiada na folii i owoce są suche podczas zbioru nawet od wczesnych godzin porannych.
Standardowo zaleca się instalację słupów przed sadzeniem roślin, dla większej wygody firmy usługowej. Jednak praktyka pokazuje że zarówno w sadach owocowych, jak i na plantacjach krzewów słupy są często wkręcane już po założeniu nasadzeń. Jest to trudniejsze zadanie jednak często pozwala na rozłożenie kosztów w czasie. W jednym roku inwestycja dotyczy materiału szkółkarskiego, a dopiero w kolejnym – osłon. Dlatego też w praktyce słupy często są wstawiane po posadzeniu roślin, co może narażać młode rośliny na uszkodzenia.
Folia ochronna montowana na słupach strunobetonowych ma okres użytkowania około 8 do 9 lat. Z czasem materiał ulega degradacji, wykazując rozdarcia i pęknięcia, co osłabia jej funkcję ochronną. Regularne kontrole stanu folii i terminowa wymiana są konieczne, aby utrzymać optymalne warunki środowiskowe dla roślin i chronić je przed ekstremalnymi warunkami pogodowymi.
Wciąż jest duża grupa producentów, którzy nie decydują się na postawienie konstrukcji daszków. Na pytanie, czy jest możliwe wyprodukowanie owoców deserowych jeżyny w polu, p. Katarzyna odpowiedziała: jest możliwość, ludzie produkują, ale uważam, że przy upałach powyżej 36°C jest problem z poparzeniami owoców. Często cały zbiór jest zdyskwalifikowany. Okazuje się, że takie owoce nie nadają się nawet do mrożenia, bo zakłady narzucają, aby towar był dobrej jakości. W takim wypadku jeżyna z pola jest praktycznie do wyrzucenia. Inne kierunki przetwórstwa nie są na tyle rozwinięte, aby te owoce II klasy można było sprzedać.
Ważne w uprawie jeżyny
Jeżyny są roślinami ekspansywnymi, które szybko rosną i rozrastają się w pędy. Długie pędy wymagają regularnego przycinania, aby utrzymać porządek i dostęp do owoców. Odmiana Loch Tay, która dominuje w produkcji u Państwa Wasiaków, owocuje na dwuletnich pędach, co oznacza, że odpowiedni dobór i cięcie tych pędów są kluczowe dla uzyskania wysokich plonów w kolejnym roku. Cięcie pędów to zwykle czynność powtarzana 4, nawet 5 razy w sezonie. Jeśli czynność ta zostałaby zaniechana, zagęszczenie byłoby tak duże, że trudno byłoby wejść między rzędy krzewów. Ogranicza to możliwość odchwaszczania, ochrony ale i zbiorów. Ponadto zbyt duże zagęszczenie pędów to także stworzenie warunków korzystnych do rozwoju chorób grzybowych, bo nie ma odpowiedniej cyrkulacji powietrza w łanie roślin.
Przemarzanie jest jednym z głównych zagrożeń dla jeżyn. W jednym z sezonów, pędy dwuletnie uległy uszkodzeniu z powodu niskiej temperatury, co uniemożliwiło owocowanie w danym roku. W takich przypadkach konieczne było całkowite usunięcie uszkodzonych pędów i rozpoczęcie wyprowadzania nowych pędów roślin od karpy.
Jeżyna uprawiana pod daszkami nie wymaga wprowadzania trzmieli, ponieważ w otwartej przestrzeni pszczoły są w stanie skutecznie zapylać kwiaty. Obecność dużej liczby pszczół podczas kwitnienia sprzyja uzyskaniu dużych i słodkich owoców, jest istotne dla jakości plonów. Ponadto w przypadku plantacji p. Katarzyny po sąsiedzku są także nieużytki, a to z kolei rezerwuar innych owadów, które mogą także zapylać kwiaty jeżyny.
Wpływ jakości na popyt i sprzedaż
Rynek jeżyn w Polsce wykazuje obecnie ograniczony rozwój, co wynika głównie z historycznych problemów związanych z jakością i postrzeganiem tego owocu przez konsumentów. W przeszłości na rynek trafiały głównie jeżyny niskiej jakości, kwaśne choć wizualnie ładne – duże. To wpłynęło na negatywne skojarzenia i ograniczyło popyt. Taki stan rzeczy spowodował, że konsumenci zaczęli unikać tego owocu, a handel detaliczny i hurtowy nie rozwijał się dynamicznie.
Odmiany jeżyn dostępne na rynku międzynarodowym, takie jak Sweet Royalla, charakteryzują się wyższą słodyczą, lepszą jakością i atrakcyjniejszym wyglądem. W Polsce natomiast dominują odmiany, które często są kwaśne i mniej atrakcyjne wizualnie, co wpływa na ograniczenie ich sprzedaży. Wprowadzenie odmian słodszych i bardziej wytrzymałych na warunki klimatyczne może znacząco poprawić konkurencyjność polskiego rynku.
Obecny popyt na jeżynę w Polsce jest ograniczony, głównie z powodu złej jakości dostępnych owoców. Wieloletnie dostawy kwaśnych, dużych jeżyn wpłynęły na wyrobienie negatywnego stereotypu, co utrudnia rozwój rynku. Obserwuje się powrót konsumentów do słodszych odmian, co wskazuje na konieczność zmiany strategii produkcyjnej i marketingowej. Dodatkowo p. Katarzyna zwróciła uwagę na fakt, że jeżyna nie jest powszechna w handlu w sklepach wielkopowierzchniowych. Ma nadzieję, że to się zmieni.
Ochrona roślin i zwalczanie chorób jeżyny
– Największym wyzwaniem w uprawie jeżyn, nawet tych pod daszkami, jest zwalczanie chorób, takich jak szara pleśń, szczególnie podczas wilgotnych lat. W tym celu stosuję głównie środki biologiczne, które charakteryzują się krótką karencją i są coraz bardziej dostępne na rynku. Jednak skuteczność tych metod wymaga odpowiedniego doboru i właściwego stosowania, co stanowi wyzwanie dla producentów – przekazała p. Katarzyna.
Przed kwitnieniem i przed zbiorem planuje się zabiegi zapobiegawcze, trzymając się okresu karencji, zwykle 20 dni przed zbiorem. W okresie intensywnych opadów deszczu zaleca się wykonywanie zabiegów co 2-3 dni, aby minimalizować ryzyko rozwoju chorób. Największym problemem na wiosnę i w okresie zbiorów jeżyny jest przędziorek. Zabiegi zapobiegawcze wykonywane są przed kwitnieniem i przed zbiorem, aby ograniczyć jego populację. Też coraz częściej producenci są zmuszeni do sięgania po produkty inne niż chemiczne. Coraz większym problemem jest atak kwieciaka, co wymusza wielokrotne zabiegi ochronne. Obecnie dostępne środki zarejestrowane na kwieciaka są ograniczone, co utrudnia skuteczną ochronę. W związku z tym konieczne jest monitorowanie jego obecności i planowanie działań, aby ograniczyć straty spowodowane przez tego szkodnika.
W celu zwalczania chwastów w nowych nasadzeniach stosuje się ściółkowanie folią, co pomaga w ograniczeniu rozwoju niepożądanych roślin. W starszych plantacjach, ręczne usuwanie chwastów pod krzewami jest nadal powszechne, szczególnie w okresach intensywnego wzrostu chwastów. Plantacja jest nawadniana, a więc zarówno jeżyny, jak i chwasty mają dobre warunki do wzrostu.
Perspektywy rozwoju rynku jeżyny
Rozwój rynku jeżyn w Polsce wymaga przede wszystkim poprawy jakości produkowanych owoców oraz edukacji konsumentów na temat wartości odżywczych i smakowych tego owocu. Inwestycje w nowoczesne technologie uprawy, ochrony roślin oraz marketing mogą przyczynić się do zwiększenia popytu i rozwoju tego segmentu rynku. W dłuższej perspektywie, rozwój przetwórstwa i zwiększenie dostępności wysokiej jakości jeżyn mogą znacząco wpłynąć na konkurencyjność Polski. P. Katarzyna liczy na to, że polskie jeżyny mogą także trafić na zagraniczne rynki, np. do Niemiec czy za południową granicę, do Czech.
Obecnie problem ze zbytem pojawia się głównie przy większych zbiorach. Na początku sezonu, gdy zaczyna się zbiór odmiany Loch Tay, ceny są korzystne. W tym roku początkowa cena wynosiła około 40 zł za kilogram, ale z czasem spadła do 20-24 zł. Ceny mogą się wahać nawet w ciągu dnia, co utrudnia planowanie sprzedaży – podsumowuje p. Katarzyna.
