Tuta absoluta – skośnik pomidorowy – największe zagrożenie dla uprawy pomidora. Najnowsze strategie zintegrowanego zwalczania

Inwazja skośnika pomidorowego  – jak powstał globalny problem?

Motyl  Tuta absoluta został po raz pierwszy opisany w Ameryce Południowej. Tam wywoływał ogromne szkody na plantacjach pomidorów i innych roślin z rodziny psiankowatych. W 2006 roku został wykryty  w Hiszpanii, skąd błyskawicznie rozprzestrzenił się po całym basenie Morza Śródziemnego, przedostał się do Afryki Północnej, na Bliski Wschód, a następnie do Azji i Afryki Subsaharyjskiej. Dziś skośnik pomidorowy  występuje już w ponad 90 krajach świata, stanowiąc istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego.

Larwy tego motyla minują liście, pędy i owoce, powodując straty nawet 80–100% plonu, jeśli nie zostaną podjęte skuteczne działania.

Chemiczne środki – ograniczona skuteczność i rosnąca odporność

W krajach, gdzie skośnik pomidorowy  pojawił się po raz pierwszy, podstawowym sposobem zwalczania były intensywnie prowadzone zabiegi chemiczne. W Brazylii ich liczba wzrosła z 10–12 do nawet 30 w jednym cyklu produkcyjnym. Podobnie wyglądało to później w Europie, Afryce i Azji, gdzie zaczęto coraz częściej notować szkodnika w obiektach produkcyjnych.

Początkowo stosowane były środki fosforoorganiczne i pyretroidy, później substancje czynne z nowszych grup, jak oksadiazyny, diamidy czy spinosyny. Nadmierne i częste stosowanie zabiegów chemicznymi insektycydami doprowadziło jednak do masowego rozwoju odporności. Dziś z baz danych wynika, że skośnik pomidorowy  rozwinął odporność na co najmniej 24 substancje czynne.

Oprócz spadku skuteczności, pestycydy negatywnie wpływają na organizmy pożyteczne i zapylacze, a także prowadzą do wzrostu kosztów i  pozostałości w owocach pomidora. Dlatego kluczem do skutecznego zwalczania staje się integracja metod biologicznych, biotechnicznych i agrotechnicznych.

Feromony i pułapki – monitoring i dezorientacja płciowa

Zastosowanie atraktantów płciowych samic to jeden z największych sukcesów nowoczesnej ochrony pomidora. Atraktanty płciowe  wykorzystywane są zarówno do wykrywania i śledzenia liczebności  populacji (monitoring), jak i w strategiach masowego odławiania lub dezorientacji samców (mating disruption).

• Monitoring: rozmieszczenie 1–4 pułapek na hektarze uprawy pozwala wcześnie wykryć obecność szkodnika.
• Masowe odławianie: stosuje się 30–40 pułapek/ha w tunelach lub polu, co skutecznie ogranicza liczbę kopulacji i liczebność szkodnika.
• Mating disruption: technika rozpylania syntetycznego feromonu w uprawie, by „zagłuszyć” sygnały samic i zdezorientować samce. Wymaga gęstego rozmieszczenia dyspenserów (500–1000/ha) i lepiej działa na dużych areałach.

Łączenie tych metod z biologiczną ochroną znacznie poprawia efektywność programu ochrony pomidora przed skośnikiem pomidorowym.

Biologiczna ochrona – fundament zrównoważonego IPM

Według badań Desneux i współautorów (2022), biologiczna ochrona jest dziś najskuteczniejszą alternatywą wobec zabiegów chemicznych. Wykorzystuje organizmy naturalnie ograniczające populację skośnika pomidorowego, takie jak:

• bakterie (Bacillus thuringiensis),
• grzyby entomopatogeniczne (Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae),
• nicienie pasożytnicze,
• drapieżne pluskwiaki – Nesidiocoris tenuis, Macrolophus pygmaeus,
• pasożytnicze błonkówki (Trichogramma spp.).

Coraz większe znaczenie ma także rozwój biopreparatów mikrobiologicznych – zawierających bakterie, grzyby, a także wirusy i nicienie. Oprócz wysokiej selektywności, są one bezpieczne dla środowiska i można je łączyć z drapieżcami.

Najlepsze efekty z wykorzystaniem makroorganizmów uzyskano w krajach śródziemnomorskich, gdzie drapieżne pluskwiaki i błonkówki stosowane są jednocześnie z biopreparatami zawierającymi Bacillus thuringiensis. Modele europejskie pokazują, że taka kombinacja może redukować uszkodzenia o ponad 90% bez użycia konwencjonalnych pestycydów.

Zabiegi agrotechniczne – rola nawożenia, płodozmianu i higieny uprawy w ograniczaniu skośnika pomidorowego

Z badań międzynarodowego zespołu wynika, że niektóre praktyki rolnicze mogą ograniczać żerowanie szkodnika Tuta absoluta. Wśród tych praktyk wymieniane są:

• Zredukowane nawożenie azotem, co obniża wartość odżywczą liści dla larw, nie zaburzając przy tym efektywności biologicznej ochrony.
• Regularne usuwanie uszkodzonych liści i owoców, co znacznie redukuje początkową populację szkodnika.
• W szklarniach skuteczne są siatki owadobójcze, podwójne drzwi oraz eliminacja dziko rosnących roślin psiankowatych (chwastów), które mogą być roślinami żywicielskimi.
• Zimowe wietrzenie obiektów w chłodnych regionach pomaga ograniczyć przezimowanie motyli.

Nowe nadzieje wiąże się także z hodowlą odmian odpornych – niektóre linie genetyczne pomidora i ziemniaka zawierają już geny nadające odporność na skośnika pomidorowego.

Jak zmieniały się strategie ochrony przed Tuta absoluta na świecie?

Analiza ankiet z 30 krajów pokazała, że programy IPM ewoluują wraz z czasem od inwazji.

• W Ameryce Południowej (rodzimy obszar występowania Tuta absoluta) do dziś dominuje chemiczna ochrona, choć jej znaczenie stopniowo spada.
• W krajach Europy i basenu Morza Śródziemnego od 2012 r. obserwuje się wyraźny wzrost udziału metod biologicznych i biotechnicznych, przy ograniczeniu chemii o ponad połowę.
• W nowo zasiedlonych regionach Afryki i Azji nadal dominuje chemia, ale zainteresowanie metodami zrównoważonymi szybko rośnie.

Vynyty Tuta Press – nowoczesna ochrona pomidora przed skośnikiem pomidorowym

W ostatnich sezonach na rynku pojawiło się nowe, innowacyjne rozwiązanie dla producentów pomidorów — Vynyty Tuta Press. To produkt oparty na atraktantach płciowych (feromonach), który w naturalny sposób ogranicza rozwój populacji skośnika pomidorowego. Pozwala on skutecznie chronić rośliny bez konieczności stosowania tradycyjnych zabiegów chemicznych i doskonale wpisuje się w założenia zintegrowanej ochrony roślin (IPM).

Produkt Vynyty Tuta Press, opracowany przez firmę Bayer, to pasta przeznaczona do stosowania w uprawach pomidora i innych roślin psiankowatych. Jej działanie nie polega na bezpośrednim zabijaniu owadów, lecz na dezorientacji samców skośnika pomidorowego.

Feromony zawarte w paście emitują zapach identyczny z tym, który w naturze wytwarzają samice. Wypełniając powietrze charakterystycznym sygnałem płciowym, dezorientują samce, uniemożliwiając im odnalezienie partnerek do godów. W efekcie nie dochodzi do zapłodnienia i rozwoju nowych pokoleń szkodnika.

Jak stosować Vynyty Tuta Press w uprawie pomidora przeciwko Tuta absoluta?

Vynyty Tuta Press aplikuje się punktowo, na konstrukcji szklarni lub w tunelach, zanim pojawią się pierwsze dorosłe motyle. Preparat działa przez kilka miesięcy, zapewniając długotrwałą ochronę – w praktyce nawet przez cały sezon uprawowy. Zaletą rozwiązania jest jego kompletnie bezpieczny charakter:

• nie daje pozostałości w owocach,
• nie wymaga karencji,
• jest nieszkodliwy dla roślin, zapylaczy i owadów pożytecznych.

Dzięki temu Vynyty Tuta Press może być z powodzeniem stosowany w gospodarstwach realizujących produkcję „bez pozostałości” lub ekologiczną.

Największe wyzwania dla producentów wobec Tuta absoluta

Na wszystkich kontynentach producenci wskazują trzy główne problemy:

1. Rosnące koszty ochrony i odporność skośnika pomidorowego  na środki chemiczne,
2. Zbyt wysokie ceny alternatywnych metod biologicznych i feromonowych,
3. Brak dostępu do wiedzy i szkoleń w zakresie IPM.

To pokazuje, że przyszłość skutecznego zwalczania Tuta absoluta zależeć będzie nie tylko od badań naukowych, ale także od wdrożenia ich wyników w praktyce rolniczej. Będzie to odbywać się poprzez edukację, sieci doradcze i współpracę producentów, naukowców oraz firm wprowadzających rozwiązania biologiczne.

Na podstawie: Desneux  et al. (2022). Integrated pest management of Tuta absoluta: practical implementations across different world regions. Journal of Pest Science, 95: 17–39.

FAQ

1. Czym jest skośnik pomidorowy  i jakie powoduje straty?

Tuta absoluta to szkodnik pochodzący z Ameryki Południowej. Jego larwy minują liście, pędy i owoce pomidora, prowadząc do gnicia i obniżenia jakości plonu. W sprzyjających warunkach może dawać nawet 10–12 pokoleń w roku, co przy braku skutecznej ochrony oznacza straty sięgające 80–100%.

2. Dlaczego tradycyjne zabiegi chemiczne zawodzą?

W początkowej fazie inwazji walczono z tym szkodnikiem intensywnie chemicznie, co doprowadziło do masowego uodpornienia populacji na ponad 20 substancji czynnych. Dodatkowo środki chemiczne niszczą owady pożyteczne, zaburzając równowagę biologiczną. Z czasem stało się jasne, że sama chemia nie wystarczy — a jej nadużywanie pogłębia problem.

3. Na czym polega zintegrowany system zwalczania (IPM)?

IPM łączy kilka metod w sposób świadomy i skoordynowany:

• monitoring feromonowy do wczesnego wykrywania owadów,
• metody biologiczne: stosowanie drapieżców Tuta absoluta (Nesidiocoris tenuis, Macrolophus pygmaeus) i pasożytów (Trichogramma spp.), preparatów Bt czy grzybów Beauveria bassiana,
• praktyki agrotechniczne: higiena stanowiska, usuwanie uszkodzonych liści i owoców oraz resztek po likwidacji plantacji, płodozmian, ograniczenie nawożenia azotem,
• selektywne zabiegi chemiczne jedynie w sytuacjach krytycznych.

Takie podejście pozwala utrzymać populację szkodnika na poziomie bezpiecznym ekonomicznie, jednocześnie chroniąc środowisko i pożyteczne organizmy.

4. Jakie znaczenie mają atraktanty płciowe (sztuczne feromony) w ochronie pomidora?

Feromony to zapachowe substancje wydzielane przez samice stosowane do przyciągania samców Tuta absoluta. Wykorzystuje się je do:

• monitoringu populacji (1–4 pułapki/ha),
• masowego odławiania samców (30–40 pułapek/ha),
• dezorientacji płciowej , czyli wypełniania powietrza syntetycznym feromonem Tuta absoluta, który utrudnia samcom znalezienie samic.

Dzięki temu można ograniczyć rozmnażanie populacji i zmniejszyć presję Tuta absoluta, zwłaszcza w połączeniu z metodami biologicznymi.

5. Jakie możliwości daje kontrola biologiczna?

Biologiczne środki i naturalni wrogowie owada to obecnie najbardziej obiecujący filar ochrony.

• Preparaty mikrobiologiczne (np. Bacillus thuringiensis, Beauveria bassiana) skutecznie zabijają larwy Tuta absoluta. Nie uszkadzają owoców ani pożytecznych owadów.
• Drapieżniki i pasożyty likwidują jaja i młode stadia szkodnika, zapewniając trwały efekt ograniczenia.
• W regionach stosujących IPM liczba chemicznych zabiegów spadła nawet o 50–70%, a jednocześnie zwiększyła się wydajność i jakość plonu.

6. Co mogą zrobić producenci w Polsce i Europie Środkowej?

Choć Tuta absoluta nie jest jeszcze masowym zagrożeniem w Polsce, profilaktyka jest kluczowa:

• monitoruj uprawy za pomocą pułapek feromonowych,
• kontroluj nowe dostawy sadzonek i roślin,
• eliminuj dziko rosnące psiankowate (np. psiankę czarną),
• stosuj biologiczne środki ochrony i zachowuj higienę w tunelach,
• wspieraj naturalne drapieżniki i unikaj nadmiernego stosowania insektycydów.

Wczesna edukacja i wdrożenie praktyk IPM to najlepsza inwestycja w bezpieczeństwo upraw w nadchodzących latach.