Jak ocenić jakość wody?
Sukces w uprawie warzyw zależy od wielu czynników, jednak jednym z najczęściej bagatelizowanych jest jakość wody używanej do nawadniania. Parametry wody mają krytyczne znaczenie nie tylko dla zdrowia roślin, ale także dla trwałości systemów nawodnieniowych i bezpieczeństwa konsumentów. Przed podjęciem decyzji o inwestycji w kosztowną instalację do nawadniania upraw, najlepiej dokładnie poznać źródło wody, z którego zamierza się korzystać.
Bezpieczeństwo biologiczne i chemiczne
Woda używana do nawadniania musi być wolna od zagrożeń, które mogłyby zaszkodzić konsumentowi lub samej roślinie.
- Zagrożenia biologiczne. Wody powierzchniowe mogą zawierać bakterie chorobotwórcze, wirusy (np. żółtaczki zakaźnej) oraz pierwotniaki. Deszczowanie plantacji zanieczyszczoną wodą to prosta droga do skażenia plonu.
- Wskaźniki fekalne. O obecności zanieczyszczeń jelitowych świadczyć może podwyższony poziom jonów chlorkowych, azotynowych, azotanowych oraz amonowych.
- Metale ciężkie i pestycydy. Szczególnie niebezpieczny jest kadm, który truskawki (ale nie tylko, również wiele gatunków warzyw) chętnie pobierają z podłoża i kumulują w owocach (nawet 6% pobranego pierwiastka trafia do części jadalnych). Nieświadome nawadnianie wodą zanieczyszczoną środkami ochrony roślin może z kolei skutkować wykryciem pozostałości pestycydów w owocach, nawet jeśli nie były one stosowane w gospodarstwie.
Kiedy woda staje się toksyczna dla roślin?
Niektóre pierwiastki i parametry fizykochemiczne mogą bezpośrednio hamować wzrost roślin lub uszkadzać ich organy.
Bardzo ważny aspekt to zasolenie (EC). Przewodność elektryczna wody powyżej 2 mS/cm praktycznie dyskwalifikuje ją z użytku do nawadniania. Wysokie EC utrudnia komponowanie pożywek i prowadzi do wzrostu zasolenia podłoża, co jest szczególnie groźne dla gatunków wrażliwych.
Klasyfikacja zasolenia wody stosowanej do nawadniania (za W. Trederem)
| Stopień zasolenia | EC (mS/cm) | Zasolenie (g/l NaCl) |
| niski | <0,25 | <0,16 |
| średni | 0,25–0,75 | 0,16–0,48 |
| wysoki | 0,75–2,25 | 0,48–1,44 |
| bardzo wysoki | >2,25 | >1,44 |
Wiele substancji w wodzie do nawadniania nie jest szkodliwych dla człowieka, ale działa fitotoksycznie na rośliny, powodując nekrozy i zasychanie liści.
Norma dopuszcza 400 mg chloru/l, ale w praktyce dla roślin jagodowych progi są znacznie niższe. Dla truskawki zawartość chloru powyżej 30 mg/l to już poważny problem. Przy deszczowaniu stężenie powyżej 100 mg/l powoduje nekrozy młodych liści.
Zawartość sodu powyżej 70 mg/l przy deszczowaniu może uszkadzać części nadziemne roślin.
Choć norma dopuszcza 0,5 mg boru /l, przy deszczowaniu już stężenie na poziomie 1,0 mg/l może powodować nekrozy na liściach wielu gatunków.
Poziom żelaza powyżej 10 mg/l przy deszczowaniu powoduje wytrącanie się osadu, co dyskwalifikuje produkt z handlu.
Patogeny roślinne – niewidzialne zagrożenie w wodzie
Intensyfikacja upraw i korzystanie z otwartych zbiorników wodnych zwiększyło ryzyko rozprzestrzeniania się groźnych patogenów glebowych. Najczęściej w wodzie wykrywane są takie patogeny, jak Phytophthora i Pythium. Te organizmy produkują zarodnie pływkowe, z których uwalniają się uwicione zarodniki, zdolne do aktywnego poruszania się w wodzie.
Nawadnianie roślin skażoną wodą prowadzi do zgnilizny podstawy pędu, korzeni oraz plamistości liści, co może zniszczyć całą plantację. Badania prowadzone przez Instytut Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach w ramach projektu Irrinurs potwierdziły, że patogeny te powszechnie występują w rzekach i kanałach odpływowych.
Jakość wody a precyzyjna fertygacja
Aby przygotować idealną pożywkę, należy odjąć zawartość składników już obecnych w wodzie od planowanego składu nawozowego.
Ważnym aspektem jest tu neutralizacja wodorowęglanów (HCO3–). Ich nadmiar podnosi pH podłoża. W praktyce zaleca się pozostawienie około 43 mg/l wolnych jonów, a resztę należy zneutralizować kwasem azotowym, fosforowym lub siarkowym.
Kolejny punkt do sprawdzenia to twardość wody. Polskie wody głębinowe są zazwyczaj bogate w wapń i magnez, co należy uwzględnić w harmonogramie nawożenia, by uniknąć blokowania innych pierwiastków.
Deszczowanie – czy tu jakość wody też się liczy?
Jakość wody ma kluczowe znaczenie również w przypadku deszczowni szpulowych, choć wyzwania są nieco inne niż w systemach kroplowych. O ile deszczownie są mniej podatne na mechaniczne zapychanie dysz niż cienkie kapilary linii kroplujących, o tyle niosą ze sobą znacznie większe ryzyko bezpośredniego uszkodzenia roślin i owoców oraz skażenia biologicznego plonów.
Przy deszczowaniu cała roślina oraz owoce są bezpośrednio zwilżane wodą. Jeśli woda pochodzi z niepewnych źródeł powierzchniowych (rzeki, stawy), może zawierać bakterie chorobotwórcze i wirusy takie jak bakterie jelitowe czy wirusy wywołujące żółtaczkę zakaźną. Jest to szczególnie niebezpieczne w uprawach warzyw spożywanych na surowo.
Substancje rozpuszczone w wodzie, które mogą być tolerowane przez system korzeniowy, często stają się toksyczne przy kontakcie z liśćmi podczas deszczowania. Główne zagrożenia to chlorki, sód, bor, żelazo.
Skażenie wody
Korzystanie z wód powierzchniowych niesie ryzyko pobrania wody skażonej pestycydami lub metalami ciężkimi (np. kadmem). Analizy owoców mogą wówczas wykazać obecność substancji, których plantator nigdy nie stosował, co dyskwalifikuje produkt w sieciach handlowych.
Wody powierzchniowe mogą być zanieczyszczone metalami ciężkimi, które są łatwo pobierane przez system korzeniowy. Szczególnie niebezpieczny jest kadm, którego aż ok. 6% pobranej dawki może być gromadzone bezpośrednio w owocach truskawek.
Dopuszczalne zawartości niektórych pierwiastków w wodzie do nawadniania wg normy krajowej PN-84(c-04635)
| Pierwiastek | Dopuszczalna ilość (mg/l) |
| Arsen (As) Bor (B) Chlorki (Cl) Cynk (Zn) Fluor (F) Glin (Al) Kadm (Cd) Nikiel (Ni) Ołów (Pb) Rtęć (Hg) Siarczki (S) Suma metali ciężkich | 0,2 0,5 400 2,0 1,5 5 0,1 1,0 0,1 0,01 0,1 1,0 |
Obecność substancji chemicznych może wskazywać na zanieczyszczenie wody ściekami lub chemią rolniczą. W przypadku pestycydów nie istnieją bezpieczne progi dla nawadniania – każda obecność pestycydu w wodzie może skutkować wykryciem go w owocach, nawet jeśli rolnik nie wykonywał zabiegów.
Podwyższona zawartość chlorków (Cl–), azotynów (NO2–), azotanów (NO3–) oraz jonów amonowych (NH4+) często świadczy o zakażeniu wody drobnoustrojami pochodzenia jelitowego, co jest niedopuszczalne przy produkcji świeżych warzyw czy owoców.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Jak sprawdzić, czy woda nadaje się do nawadniania?
Niezbędna jest analiza laboratoryjna określająca EC, pH, zawartość makro- i mikroelementów oraz obecność patogenów i metali ciężkich. Wartości orientacyjne podaje norma PN-84/C-04635, ale dla roślin jagodowych progi toksyczności (np. dla chlorków czy żelaza) są zazwyczaj znacznie niższe.
Czy wysokie pH wody dyskwalifikuje ją z użycia w uprawie borówki?
Nie, pod warunkiem, że system nawodnieniowy pozwala na stałe zakwaszanie wody kwasami mineralnymi do poziomu optymalnego dla roślin wrzosowatych.
Jak chronić system kroplowy przed zapychaniem?
Kluczowa jest filtracja oraz, w przypadku wód bogatych w żelazo, proces odżelaziania. Żelazo z wody najlepiej usunąć przed podaniem go do instalacji, a braki uzupełniać poprzez bezpieczne dla systemu chelaty.
Jakie są objawy nawadniania zbyt zasoloną wodą?
W pierwszej kolejności można zaobserwować nekrozy (zasychanie) brzegów młodych liści, zahamowanie wzrostu systemu korzeniowego oraz ogólne „więdnięcie” rośliny mimo wilgotnego podłoża.
Na podstawie informacji InHort
