Plantator, kupując sadzonki nowej odmiany borówki, widzi efekt końcowy – zdrową roślinę, która ma dobrze plonować, dawać wysokiej jakości owoce i sprostać wymaganiom rynku. Rzadko jednak zastanawiamy się, jak długa droga prowadzi od pierwszego krzyżowania do momentu, gdy nowa odmiana trafia do sprzedaży. Tymczasem stworzenie odmiany to proces, który trwa kilkanaście lat i wymaga ogromnej cierpliwości.

Szkółka Ciepłucha, sadzonki borówek, Athena, Demeter, Zeus, Artemis, borówki w pojemnikachSzkółka Ciepłucha, sadzonki borówek, Athena, Demeter, Zeus, Artemis, borówki w pojemnikach

To nie jest dzieło przypadku ani jednego udanego sezonu. Nowa odmiana powstaje dopiero wtedy, gdy przez wiele lat potwierdza swoją wartość – w różnych warunkach pogodowych, na kolejnych plantacjach doświadczalnych i podczas wielokrotnych ocen prowadzonych przez hodowców.

Dobrym przykładem takiego programu jest hodowla prowadzona od 2010 roku w Gospodarstwie Szkółkarskim Ciepłucha. To właśnie tam powstały pierwsze polskie odmiany z serii Borówki Olimpu, jednak sama historia ich tworzenia pokazuje przede wszystkim, jak wymagającym i długotrwałym procesem jest współczesna hodowla roślin sadowniczych.

Jakie cechy powinna mieć nowa odmiana borówki?

Paradoksalnie hodowla nowej odmiany nie zaczyna się od krzyżowania roślin, lecz od próby przewidzenia przyszłości. Hodowca musi odpowiedzieć sobie na pytanie, czego plantatorzy będą oczekiwali za kilkanaście lat – bo właśnie tyle czasu upływa zwykle od pierwszego krzyżowania do chwili, gdy sadzonki trafiają do sprzedaży.

Jeszcze dwadzieścia lat temu wystarczyło, aby odmiana była plenna i dawała stosunkowo duże owoce. Dziś wymagania rynku – sieci handlowych i konsumentów – rosną. Liczy się nie tylko wielkość owoców (poszukiwane są te o największych owocach tzw. jumbo fruits), ale także ich jędrność, trwałość pozbiorcza, atrakcyjny wygląd, odporność na uszkodzenia podczas transportu, regularność plonowania i możliwość jego wydłużenia w ciągu sezonu, a także smak. Coraz większego znaczenia nabiera też możliwość prowadzenia uprawy pod osłonami czy odporność na zmienne warunki pogodowe.

Celem nowoczesnej hodowli jest więc połączenie wielu zalet w jednej odmianie – a to zadanie znacznie trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.

– Nie wystarczy, że roślina ma jedną bardzo dobrą cechę. Nowa odmiana musi łączyć ich wiele. Dopiero wtedy ma szansę sprawdzić się na plantacjach towarowych i odpowiedzieć na oczekiwania rynku

– podkreśla Anna Ciepłucha-Kowalska z Gospodarstwa Szkółkarskiego Ciepłucha.

Jak powstaje nowa odmiana borówki? Etapy hodowli.

EtapNa czym polega?
1. Określenie celówWybór pożądanych cech nowej odmiany
2. KrzyżowanieDobór roślin rodzicielskich i kontrolowane zapylanie
3. Uzyskanie siewekWysiew nasion i otrzymanie zróżnicowanego potomstwa
4. Wstępna selekcjaOdrzucenie roślin o niepożądanych cechach
5. Ocena owocowaniaBadanie plenności, jakości owoców i terminu dojrzewania
6. Testy wieloletnieSprawdzenie powtarzalności cech w kolejnych sezonach
7. Rozmnażanie i ocena porównawczaSprawdzenie wartości wyselekcjonowanych roślin
8. Wprowadzenie na rynekPrzygotowanie nowej odmiany do produkcji szkółkarskiej i uprawy towarowej

Krzyżowanie i selekcja siewek – pierwsze etapy hodowli borówki

Pierwszym etapem hodowli jest wybór odpowiednich roślin rodzicielskich i wykonanie kontrolowanych krzyżowań. Z uzyskanych nasion powstają setki, a często nawet tysiące siewek. Każda z nich jest inna – podobnie jak rodzeństwo w jednej rodzinie różni się wyglądem i charakterem. Już na tym etapie rozpoczyna się wieloletnia selekcja.

Niektóre siewki odrzucane są bardzo szybko. Rosną zbyt słabo, mają niewielkie owoce lub nie wykazują cech, których poszukują hodowcy. Inne pozostają w obserwacji przez kolejne lata. Dopiero gdy młode rośliny zaczynają owocować, można ocenić ich rzeczywistą wartość. Analizowana jest wielkość i wyrównanie owoców, jędrność, smak, termin dojrzewania, plenność, trwałość pozbiorcza oraz wiele innych parametrów. To jednak dopiero początek. Jednorazowa obserwacja nie wystarcza, aby podjąć decyzję o wprowadzeniu odmiany do produkcji. Te same rośliny oceniane są przez kolejne sezony, ponieważ ich zachowanie może się zmieniać wraz z wiekiem oraz przebiegiem pogody.

Dlaczego nawet bardzo dobre siewki borówki są odrzucane?

Z zewnątrz mogłoby się wydawać, że największą trudnością jest znalezienie wyjątkowej siewki. W praktyce znacznie trudniejsze okazuje się podjęcie decyzji, które z bardzo dobrych roślin należy odrzucić. Bo takich kandydatów nie brakuje. Jedna borówka zachwyca wielkością owoców, ale okazują się one zbyt miękkie. Inna dojrzewa wyjątkowo wcześnie, lecz plonuje nieregularnie. Kolejna ma doskonały smak, jednak owoce nie zachowują odpowiedniej jakości po transporcie. Każda z nich ma coś wyjątkowego. Jednocześnie każdej czegoś brakuje. Hodowca musi umieć zrezygnować z rośliny, która wydaje się bardzo dobra, jeśli wie, że nie spełni wszystkich oczekiwań profesjonalnych producentów.

Jak przebiega ocena i testowanie nowych odmian borówki?

Droga od obiecującej siewki do nowej odmiany nie kończy się wraz z pierwszym owocowaniem. Wybrane rośliny są rozmnażane i sadzone na plantacjach porównawczych. Dopiero tam hodowcy mogą przekonać się, czy wcześniej zaobserwowane cechy powtarzają się u kolejnych roślin oraz czy utrzymują się w następnych sezonach.

Ocena obejmuje nie tylko wielkość czy smak owoców. Równie ważna jest plenność, siła wzrostu krzewów, łatwość zbioru, równomierność dojrzewania oraz zachowanie owoców po zbiorze. Coraz większego znaczenia nabierają również cechy ważne z punktu widzenia handlu – trwałość pozbiorcza, odporność na uszkodzenia w transporcie oraz atrakcyjny wygląd owoców na sklepowej półce. Dopiero gdy wszystkie te elementy zostaną potwierdzone w kolejnych latach obserwacji, hodowcy podejmują decyzję o dalszym rozmnażaniu wybranej rośliny i przygotowaniu jej do wprowadzenia na rynek.

Hodowla borówki wysokiej w Gospodarstwie Szkółkarskim Ciepłucha, kalendarz plonowania odmian borówek, Borówki Olimpu

Przykład z polskiej hodowli

W 2010 roku w Gospodarstwie Szkółkarskim Ciepłucha rozpoczęto własny program hodowlany borówki wysokiej. Jego celem było stworzenie odmian odpowiadających zmieniającym się wymaganiom producentów i rynku owoców deserowych. Po latach krzyżowań, selekcji i wielosezonowych obserwacji wybrano pierwsze odmiany borówki, które trafiły do produkcji szkółkarskiej. Każda z nich odpowiada na nieco inne potrzeby plantatorów:

  • Athena zwraca uwagę bardzo wczesnym terminem dojrzewania i wysoką jakością owoców;
  • Demeter została wyselekcjonowana z myślą o wyjątkowej jędrności i trwałości pozbiorczej;
  • Zeus wyróżnia się dużymi owocami przy zachowaniu bardzo dobrych parametrów jakościowych;
  • Artemis (dawna nazwa Apollin) pozwala wydłużyć sezon zbiorów dzięki późniejszemu terminowi dojrzewania.

Dlaczego hodowla nowych odmian borówki jest procesem ciągłym?

Wprowadzenie nowych odmian do produkcji nie oznacza zakończenia programu hodowlanego. Wręcz przeciwnie – jest początkiem kolejnego etapu. Każde nowe krzyżowanie może przynieść roślinę o jeszcze lepszych cechach. Dlatego na plantacjach hodowlanych nieustannie pojawiają się kolejne siewki, które przechodzą ten sam wieloletni proces oceny. Tylko nieliczne z nich staną się kiedyś nowymi odmianami.

Często zadawane pytania (Frequent Asked Questions – FAQ)

Jak długo trwa wyhodowanie nowej odmiany borówki?

  • Proces hodowli nowej odmiany borówki może trwać kilkanaście lat. Obejmuje krzyżowanie roślin rodzicielskich, selekcję siewek, ocenę owocowania oraz wieloletnie testy wybranych roślin.

Jakie cechy są najważniejsze w hodowli nowych odmian borówki?

  • Hodowcy zwracają uwagę przede wszystkim na plenność, wielkość i jędrność owoców, smak, termin dojrzewania, trwałość pozbiorczą oraz przydatność do transportu i sprzedaży.

Dlaczego tylko nieliczne siewki borówki stają się nowymi odmianami?

  • Ponieważ nowa odmiana musi łączyć wiele korzystnych cech, które utrzymują się przez kolejne lata. Siewka o wyjątkowo dużych owocach może zostać odrzucona, jeśli jej owoce są zbyt miękkie lub źle znoszą transport.

Jakie polskie odmiany borówki powstały w programie Borówki Olimpu?

  • W artykule przedstawiono odmiany Athena, Demeter, Zeus i Artemis, wyselekcjonowane w programie hodowlanym Gospodarstwa Szkółkarskiego Ciepłucha, rozpoczętym w 2010 roku.