Przędziorkowe lato. Jak zwalczać przędziorki w uprawach pomidorów pod osłonami?

Dlaczego przędziorki są tak dużym problemem latem?

Latem pomidory intensywnie owocują, a wysoka temperatura i zmienne warunki klimatyczne sprzyjają nie tylko szybkiemu wzrostowi i plonowaniu roślin, ale również dynamicznemu rozwojowi szkodników. W tym okresie szczególnej uwagi wymagają przędziorki – przede wszystkim przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) oraz inny roztocz – pordzewiacz pomidorowy (Aculops lycopersici), który na szczęście występuje znacznie rzadziej, ale potrafi również wyrządzić spore szkody. Wspomniane szkodniki pozostawione bez kontroli potrafią w krótkim czasie mocno obniżyć kondycję roślin, jakość owoców i wielkość plonu, a nawet doprowadzić do zamierania roślin.

Przędziorek czy pordzewiacz? Jak odróżnić pierwsze objawy?

Oba szkodniki należą do roztoczy, jednak różnią się sposobem żerowania oraz objawami, jakie wywołują na roślinach.

Cecha	Przędziorek chmielowiec	Pordzewiacz pomidorowy
Wielkość	ok. 0,5 mm	ok. 0,15–0,2 mm
Miejsce żerowania	głównie spodnia strona liści	liście, ogonki liściowe i łodygi
Pierwsze objawy	drobne jasne punkty na liściach	matowienie i brązowienie tkanek
Objawy zaawansowane	żółknięcie liści, pajęczynka	ordzawienia, zasychanie liści i pędów
Wykrywanie	lupa ułatwia obserwację	zwykle konieczne jest większe powiększenie

Dla producenta najważniejsze jest jednak nie rozpoznanie gatunku pod lupą, lecz możliwie wczesne zauważenie pierwszych zmian na roślinach. Im szybciej zostanie wykryte ognisko szkodnika, tym łatwiej utrzymać jego populację pod kontrolą.

Jak rozpoznać pierwsze objawy przędziorków?

Widoczna pajęczynka to niezbity dowód obecności przędziorków. W praktyce oznacza to jednak, że populacja szkodnika zdążyła już bardzo mocno się rozwinąć. Znacznie wcześniej pojawiają się drobne, jasne przebarwienia na liściach, które są efektem nakłuwania komórek i wysysania ich zawartości. W miarę wzrostu liczebności przędziorków liście tracą intensywną barwę, stopniowo żółkną i zasychają. Osłabione rośliny gorzej prowadzą fotosyntezę, co przekłada się na wielkość i jakość plonu.

W przypadku pordzewiacza pierwsze objawy bywają jeszcze trudniejsze do zauważenia. Początkowo pojawia się delikatne matowienie tkanek, następnie brązowienie łodyg i ogonków liściowych oraz charakterystyczne ordzawienia. Gdy symptomy są wyraźnie widoczne, populacja szkodnika jest zwykle już bardzo liczna.

Największym błędem jest rozpoczęcie działań dopiero po pojawieniu się wyraźnych objawów. Skuteczna ochrona powinna opierać się na regularnym monitoringu i szybkim reagowaniu na pierwsze ogniska szkodników.

Jakie organizmy pożyteczne pomagają ograniczać przędziorki?

W nowoczesnej uprawie pomidorów organizmy pożyteczne są podstawą biologicznej ochrony przed przędziorkami. O skuteczności programu decyduje jednak nie tylko wybór odpowiedniego gatunku, ale również termin introdukcji, właściwa liczba organizmów oraz regularna ocena efektów ich działania.

Najbardziej znanym pomocnikiem ogrodników w zwalczaniu przędziorków jest dobroczynek szklarniowy – Phytoseiulus persimilis. Roztocz ten bardzo szybko wyszukuje kolonie przędziorków i intensywnie ogranicza ich liczebność, dlatego dobrze sprawdza się, gdy pojawiają się pierwsze ogniska przędziorków w uprawie pomidorów oraz przy lokalnych wzrostach populacji.

Coraz częściej w programach ochrony wykorzystuje się również dobroczynka kalifornijskiego – Neoseiulus californicus, który lepiej znosi okresowe niedobory pokarmu i może funkcjonować w uprawie dłużej, dzięki czemu dobrze sprawdza się w działaniach profilaktycznych.

W programach integrowanej ochrony wykorzystywany jest także Amblyseius andersoni, szczególnie tam, gdzie producenci chcą budować stabilną populację roztoczy drapieżnych już od początku sezonu i lepiej kontrolować przędziorki w uprawach pomidorów.

Najlepsze efekty przynosi odpowiednio zaplanowany program biologiczny, nie wystarcza pojedyncza introdukcja wykonana dopiero po pojawieniu się silnych objawów żerowania przędziorków.

Dlaczego monitoring jest ważniejszy niż interwencja?

Latem producenci pomidorów powinni poświęcić szczególną uwagę systematycznej lustracji upraw. Powinna być ona prowadzona kilka razy w tygodniu. Szczególną uwagę warto zwrócić na miejsca, w których temperatura jest najwyższa lub przewiew jest ograniczony, ponieważ tam pierwsze ogniska roztoczy pojawiają się najczęściej.

Przy okazji lustracji plantacji warto każdorazowo zadać sobie następujące pytania:

☐ Czy sprawdziliśmy dolne i środkowe partie roślin?

☐ Czy pojawiły się nowe ogniska przędziorków lub pierwsze objawy pordzewiacza?

☐ Czy populacja organizmów pożytecznych jest nadal aktywna?

☐ Czy warunki klimatyczne w szklarni sprzyjają gwałtownemu rozwojowi roztoczy?

☐ Czy program ochrony biologicznej wymaga uzupełnienia lub kolejnej introdukcji?

Regularne wykonywanie takiej kontroli zajmuje niewiele czasu, a pozwala wykryć zagrożenie na etapie, gdy możliwości skutecznego działania są największe.

Coraz więcej producentów korzysta również z nowoczesnych systemów wspomagających monitoring obecności szkodników (np. system PATS-C lub FRAVEye, FRAVEBOT Scout). Regularne obserwacje prowadzone przez pracowników, uzupełnione o dane z systemów monitorujących, pozwalają znacznie szybciej wychwycić moment, w którym konieczne jest podjęcie działań ochronnych.

Jak zwalczać przędziorki w uprawach pomidorów – przykładowe rozwiązania dostępne na polskim rynku

Na rynku funkcjonuje kilka firm oferujących rozwiązania do biologicznej ochrony roślin: Biobest, Koppert, Royal Brinkmann, Invest Bio, Bio Entomophage i EcoCulture.

 Różnią się one zakresem oferty, sposobem dystrybucji oraz doradztwem, jednak ich programy często opierają się na tych samych gatunkach organizmów pożytecznych.

Sytuacja w uprawie	Przykładowe rozwiązania biologiczne*
Profilaktyka	Neoseiulus californicus, Amblyseius andersoni
Pierwsze ogniska	Phytoseiulus persimilis
Program całosezonowy	połączenie monitoringu, organizmów pożytecznych i doradztwa

*Przykłady rozwiązań dostępnych na polskim rynku. Oferta poszczególnych firm może się zmieniać i różnić w zależności od sezonu.

Co zrobić, gdy populacja przędziorków szybko rośnie?

Jeżeli pierwsze ogniska przędziorków nie zostaną wykryte odpowiednio wcześnie, populacja może bardzo szybko wzrosnąć. W takich sytuacjach program biologiczny często wymaga uzupełnienia o inne rozwiązania dopuszczone do stosowania w integrowanej ochronie.

Aktualnie producenci pomidorów mają do dyspozycji ograniczoną liczbę substancji aktywnych. Do stosowania w uprawach pomidorów pod osłonami dopuszczone są jedynie 3 chemiczne substancje aktywne, poza tym: sól potasowa kwasów tłuszczowych, kwasy tłuszczowe i olej z pomarańczy (na podstawie informacji z wyszukiwarki środków ochrony roślin ze strony Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi):

• Ruler (fenazachina)
• Pyranica 20 WP (tebufenpirad)
• Shirudo 20 WP  (tebufenpirad)
• Ruler (fenazachina)
• 4Insect Abac 18 EC (abamektyna)
• Acaramik 018 EC (abamektyna)
• Grot 18 EC (abamektyna)
• Pirtius 018 EC (abamektyna)
• Safran 018 EC (abamektyna)
• Straton Pro 018 EC (abamektyna)
• FiTTER (kwasy tłuszczowe C14 do C20)
• Neudosan (sól potasowa kwasów tłuszczowych)
• Insectystop (sól potasowa kwasów tłuszczowych)
• Citropest (olej z pomarańczy)
• Essenciel (olej z pomarańczy)

Każdy zabieg powinno się planować tak, aby nie zniszczyć wcześniej rozbudowanej populacji pożytecznych organizmów – drapieżnych roztoczy. W praktyce oznacza to konieczność znajomości wpływu poszczególnych substancji na entomofagi oraz ścisłą współpracę z doradcą prowadzącym ochronę biologiczną.

Dlaczego lato tak sprzyja szkodnikom?

W drugiej połowie sezonu rośliny pomidora osiągają dużą masę liści i są intensywnie obciążone owocami. W słoneczne dni utrzymanie optymalnego klimatu w szklarni staje się coraz trudniejsze, a okresy wysokiej temperatury i niższej wilgotności powietrza stwarzają bardzo dobre warunki do rozwoju roztoczy.

Przędziorek chmielowiec należy do najszybciej rozmnażających się szkodników pomidora. W sprzyjających warunkach kolejne pokolenia pojawiają się w krótkim czasie, dlatego niewielkie ognisko może w ciągu kilku tygodni objąć znaczną część uprawy.

Pordzewiacz pomidorowy rozwija się równie dynamicznie, ale jego obecność jest znacznie trudniejsza do wykrycia. Ze względu na mikroskopijne rozmiary często pozostaje niezauważony aż do momentu pojawienia się pierwszych wyraźnych objawów na roślinach.

Najczęstsze błędy w ochronie przed przędziorkami

Tymczasem już docierają do nas informacje o przypadkach upraw w których rośliny pomidora są tak mocno zaatakowane przez przędziorki, że liście zaczęły żółknąć i zamierać. Zdaniem wielu doradców przędziorki w uprawach pomidorów są obecne niemal przez cały rok (patrz – opinia Gabriela Chojnackiego z Syngenty). 

Jednym powodem takiego stanu rzeczy jest bardzo mocne ograniczenie wyboru substancji aktywnych dopuszczonych do stosowania w uprawach pod osłonami i – co się z tym wiąże – szybkie uodparnianie się szkodników. Drugim – ciągle chyba jednak zbyt słabe korzystanie z ochrony biologicznej oraz błędy w jej stosowaniu.

Do najczęściej spotykanych błędów w ochronie biologicznej należą:

• rozpoczynanie działań dopiero po pojawieniu się pajęczyn lub silnych objawów uszkodzeń;
• nieregularna lustracja roślin;
• pozostawianie niewielkich ognisk szkodników bez reakcji;
• zbyt późne wprowadzanie organizmów pożytecznych;
• nieuwzględnianie wpływu temperatury i wilgotności na rozwój zarówno szkodników, jak i organizmów pożytecznych;
• wykonywanie zabiegów bez sprawdzenia ich wpływu na prowadzony program biologiczny.

Najważniejsze wnioski

✔ Nie czekaj na pojawienie się pajęczyn.

✔ Regularnie kontroluj dolną stronę liści.

✔ Ochronę biologiczną planuj z wyprzedzeniem.

✔ Im wcześniej wykryjesz pierwsze ogniska, tym łatwiej utrzymasz populację pod kontrolą.

✔ Wysoka temperatura może przyspieszyć rozwój przędziorków.

Najczęściej zadawane pytania – Frequent Asked Questions (FAQ)

Jak rozpoznać pierwsze objawy przędziorków na pomidorach?

Najczęściej są to drobne jasne punkty na liściach, które pojawiają się znacznie wcześniej niż pajęczynka.

Jak często monitorować uprawę pomidorów?

Latem najlepiej prowadzić lustrację kilka razy w tygodniu.

Kiedy najlepiej rozpocząć ochronę biologiczną pomidorów?

Jeszcze przed masowym pojawieniem się przędziorków, gdy widoczne są pierwsze ogniska lub profilaktycznie zgodnie z programem ochrony.

Czy pordzewiacz pomidorowy jest trudniejszy do wykrycia?

Tak. Ze względu na mikroskopijne rozmiary szkodnika pierwsze objawy często są zauważane dopiero po pewnym czasie.

Czy przędziorki mogą uodparniać się na środki ochrony?

Tak. Dlatego tak ważne jest łączenie monitoringu, metod biologicznych i racjonalnego stosowania dostępnych środków ochrony.